GĦASFUR TAĊ-ĊOMB

Id-Drammi ta’

ORESTE CALLEJA

GĦASFUR TAĊ-ĊOMB

DRAMM FI 3 ATTI

______________________________________________

PUBBLIKAZZJONI

www.orestecalleja.com

GĦASFUR TAĊ-ĊOMB

2017©Oreste Calleja

ISBN 978 99957 896 57

It-Tielet Edizzjoni - Qoxra iebsa

Edizzjonijiet diġitali

EPUB, MOBI, PDF, AMAZON KINDLE, IBOOKS

huma disponibbli mis-sit tal-Internet tal-awtur

PUBBLIKAZZJONI

www.orestecalleja.com

webmaster@orestecalleja.com

http://teatrumalti.blogspot.com.mt

Il-produzzjoni, l-isettjar tal-ktieb

u d-disinn tal-qoxra:

O. Calleja.

Fil-qoxra ta’ quddiem:

Moira Muscat u Michael Sciortino,

Produzzjoni tal-Kumpanija Maleth

fit-Teatru Manoel.

Ritratt: Lino Mintoff

Id-drittijieti kollha miżmuma mill-awtur.

Permess bil-quddiem biex dawn l-iskripts jinħadmu,

jittellgħu għall-palk, għat-televiżjoni jew għar-radju,

jew għal għamliet oħra ta’ xandir jew ta’ distribuzzjoni

għandu jinkiseb mingħand l-awtur.

Għal

KIRSTEN

u

KARLA

Persunaġġi

SAMWEL

PETRA

IN-NANNA

NIKOLA

ELEN

EŻRA

IS-SA PETRONJA

WERREJ

L-Ewwel Att 11

It-Tieni Att 56

It-Tielet Att 92

Epilogu 141

IŻ-ŻMIEN

L-Ewwel Att

Waranofsinhar. Jum kmieni fil-ħarifa.

Tmiem is-sittinijiet, bidu tas-sebgħinijiet.

It-Tieni Att

Tliet gimgħat wara.

It-Tielet Att

Xena – Tard filgħaxija.

Xena – Jumejn wara.

Xena – Tard filgħodu.

Epilogu

L-istess xena – jew kważi. Snin wara.

IL-POST

Id-dar tad-Depawli f’Wied il-Bies – arkitettura medjevali, ġebel u ħnejjiet – il-kamra tal-loġġa, użata wkoll biex jilqgħu n-nies formalment. Fuq ix-xellug, bieb jagħti għall-intrata. Faċċata fil-fond, taraġ li jwassal għas-sulari ta’ fuq, waqt li fuq il-lemin, daħla li tagħti għall-kmamar ta’ ġewwa.

Il-loġġa tinsab għan-nofs tax-xena u titla’ għaliha bi tliet filati taraġ, b’medda balavostri tal-ġebel tul parapett li jifridha mill-bqija tal-kamra. F’rokna, donnha mnaqqxa fil-blat, hemm xbieha ta’ figura sagra mittiekla biż-żmien, tant li ftit li xejn għadha tingħaraf. Taħtha hemm ħawt, imma n-nixxiegħa li darba kienet tgelgel għal ġo fih, issa ilha li nixfet. Mill-bieb miftuħ u l-ħġieġ tal-loġġa wieħed jista’ jara xi qsari kbar tal-ġebel, siġar tal-larinġ, u warajhom, biċċa sew mill-ġonna ta’ madwar id-dar. Kollox jixhed snin twal ta’ traskuraġni – is-siġar u x-xtieli nexfin, liedna u ħaxix ħażin kullimkien, u ħġieġ tal-loġġa mkisser, b’xi bċejjeċ tal-kartun jimlew il-vojt. Taħt ħnejja nofs tond f’rokna fl-għoli jidher raff jixref għal ġol-loġġa; imgeddsa fih jidhru xi qsari tal-fuħħar, għodod tal-ġnien u xi xbiek u xkejjer.

Mal-ħajt tal-lemin hemm skrivanija kbira mdawra bi xkafef mimlijin kotba qodma, b’xi fiġorin ’l hawn u ’l hinn itaffi l-monotonija; imperrċin fuq l-ogħla xkaffa, xi għasafar tal-priża bbalzmati: xi bies, kuċċarda u bagħdan.

F’nofs il-palk, mejda kbira ovali tal-kawba mdawra bis-siġġijiet; fuq il-mejda, platt b’xi tliet larinġiet.

Barra minn lokha meta tqabbilha mal-bqija tal-għamara sobrja u goffa, fil-loġġa hemm imdendla ma’ qafas tal-ferrobattuto bandla żgħira u fraġli, b’żewġ imħaded irrakkmati u skuluriti bix-xemx mixħutin fuqha.

L-EWWEL ATT

Waranofsinhar ta’ jum kmieni fil-ħarifa.

Waqt li jinfetaħ is-siparju jinstema’ daqq ta’ flawt ġej minn ġewwa d-dar – ebda noti partikolarment melodjużi, iżda x’aktarx skonessi u tedjanti, ripetuti ‘ad nauseam’.

SAMWEL, liebes T shirt imdennes, jeans qadim u karkur, jinsab mitluq fuq l-iskrivanija jgiddem lapes, kultant jgħaddi subgħajh minn ġo xagħru twil, kultant iħażżeż xi ħaġa fuq karta quddiemu. Liebes ukoll nuċċali tal-vista li minn waqt għal ieħor ikollu jneħħih għax jgħajjilu għajnejh.

NIKOLA, raġel ta’ xi sittin sena jinżel it-taraġ jaqfel is-sidrija, waqt li jħares lejn l-arloġġ tal-polz. Liebes qmis bajda b’għonq magħluq iżda bla ingravata, waqt li fuq spalltu għandu l-ġlekk ta’ libsa skura, qadima, iżda miżmuma tajjeb. Jidher imħasseb u maħkum minn ħeġġa li mhux soltu fih.

Meta jisimgħu nieżel, SAMWEL għall-ewwel jagħtih ħarsa ta’ malajr u jerġa’ jdur fuq xogħlu, iżda mbagħad donnu jintebaħ b’ xi ħaġa stramba f’imġibet NIKOLA u jerġa’ jdawwar ħarstu lejh.

SAMWEL: Fejn sejjer?

NIKOLA (maħsud): Għadek ma biddiltx? X’int tistenna?

SAMWEL: Issa nbiddel. (Idur lura fuq xogħlu, jispiċċa jikteb xi ħaġa u jieħu l-folja f’idejh. Jaqra) U meta wkoll it-tieni Re Nanu ta’ Kastell il-Fatati miet, ġiet il-Prinċipessa Xuxtha Twila u qalet lill-Prinċep Ikrah – Ejja qabel jilħaq jisbaħ għada; ejja duq felli ta’ larinġa ħamra demm, u jekk tkun ħelwa u bnina, int tiġi tgħix miegħi fil-Palazz ta’ missieri. Imma l-Prinċep dam jaħsibha u s-sebħ sabu għadu hemm ġew. U għamluh re tan-nani. U hekk lanqas it-tielet Re Nanu ma seta’ joħroġ qatt aktar mill-kastell misħut.

NIKOLA: Għax kien bla ħeġġa u iblah bħalek! Mur biddel.

SAMWEL: Le, Nikol! Għax kien jaf li l-larinġ tad-Depawli morr u qares bħal demmhom u hu xorta jispiċċa u jsir nanu.

NIKOLA: Mur biddel. U neħħi dak il-barmil u l-ġir mil-loġġa qabel Elen tagħtiha xi oħra. Il-lejla m’għandix bżonn iżjed xenati.

SAMWEL (jgħaffeġ il-karta u jarmiha): Issa nbiddel. Għadu l-ħin.

NIKOLA jxengel rasu u jispiċċa jaqfel is-sidrija. Jagħti ħarsa oħra lejn l-arloġġ u jkompli ħiereġ.

NIKOLA: Għidilhom daqt ġej jien.

SAMWEL: Fejn sejjer? Fi xħin kellha tiġi s-Sa Petronja?…

Imma NIKOLA diġà sparixxa.

SAMWEL jerġa’ jiġbor il-karta li rema. Jaqraha. Jgħaffiġha u jerġa’ jarmiha.

Iqum mill-iskrivanija bi ktieb f’idu. Jersaq bla ħajra lejn il-mejda u jieħu żewġ larinġiet mill-platt. Imur lejn il-loġġa u jkun sa jpoġġi fuq il-bandla imma jerġa’ jibdielu. Iħares lejn il-kurutur biex jara hemmx xi ħadd qed jarah, jixħet il-ktieb fuq il-bandla, imbagħad jagħtiha daqqa ta’ sieq ħafifa u jħalliha tixxengel waħidha. Jibda jqaxxar waħda mil-larinġiet.

Jerġa’ jibda l-ħoss tal-flawt. SAMWEL jimitah, isaffar baxx baxx, jipprova għalxejn isib il-melodija.

SAMWEL (igiddem il-larinġa. Jitqarras): Agħar mill-ġandar! (Jixħet il-larinġa għal ġol-ġnien. Jgħajjat barra l-loġġa) Int sa taqtagħha jew?

Jieqaf id-daqq tal-flawt għal xi waqtiet, imma jkompli minnufih, stunat aktar minn qabel.

SAMWEL: Eżra – aqtagħha!

Il-flawt jiżgarra xi ftit iżda dlonk ikompli agħar minn qabel, donnu jiddieħaq bih.

SAMWEL jisbel f’daqqa; jaqbad il-larinġa l-oħra u b’kemm għandu saħħa u qilla jitfagħha għal ġol-ġnien.

Ħoss ta’ ħġieġ jinkiser fil-qrib.

Il-flawt jieqaf ħesrem.

SAMWEL: Kuntent issa? (Iżda bilkemm jilħaq idur lura ’l ġewwa li ma jerġax jibda l-flawt.) Tajjeb – huwa mela issa nurik jien!

Joħroġ fil-kurutur u jidher qed jieħu xi ħaġa minn mal-ħajt. Jerġa’ jidħol b’senter f’idejh. Ftit jidher li huwa midħla tal-armi. Jipprova jiċċekkja jekk hux ikkargat jew le, u jmur iħarbex f’kexxun sakemm isib xi skrataċ qodma. Mhux ċert humiex tajbin jew le imma hekk kif jogħla l-ħoss tal-flawt, jgħolli spallejh, jitfa’ żewġ skrataċ fis-senter u jersaq lejn il-loġġa.

SAMWEL: Hekk jew hekk! Nurik jien!

Tidħol ELEN mill-arkata tax-xellug.

Hija mara ta’ xi erbgħin sena jew aktar, pjuttost irqiqa, wiċċha bajdani bla ħjiel ta’ “makeup”, xagħarha maqtugħ qasir u lixx. Liebsa libsa kannella bil-kmiem twal u dublett jasallha sa taħt l-irkoppa sew. F’idha għandha ġewlaq u bukkett żgħir ta’ ward imqartas f’gazzetta.

Tersaq lejn il-mejda u tintebaħ b’SAMWEL fil-loġġa qed jerfa’ s-senter u jimmira għal barra.

ELEN: X’int tagħmel, Samwel?

SAMWEL jagħfas il-grillu imma s-senter ma jisparax.

SAMWEL: Il-kristelejs, kif qtajtni! (Jerġa’ jipprova l-grillu – għalxejn.)

ELEN: Ħaqqek! Mur poġġi dak is-senter fejn kien!

SAMWEL iniżżel is-senter. Bi nkejja jagħti daqqa lill-bandla u jħalliha tixxejjer bl-addoċċ.

Joħroġ fil-kurutur bis-senter.

SAMWEL: Sewwa kienu jgħidu li ħlief skrataċ bla ċomb ma kienx jispara n-Nannu!

ELEN izzekzek u tmur twaqqaf il-bandla. Tieħu l-ktieb minn fuqha u tmur bih lejn l-iskrivanija, tiġbor il-karta mgħaffġa mill-art hija u sejra. Iddur u tagħmel ħaġa wara ħaġa, sinjal ta’ nervożiżmu li aktar ma jmur aktar jikber – illum ġurnata tal-biża’ għaliha.

ELEN: Terġax tmiss dak is-senter, Samwel. Sib xi ħaġa oħra biex tilgħab!

SAMWEL (jerġa’ jidħol): Jien ma nilgħabx għall-informazzjoni tiegħek!

Jibqa’ ħiereġ ’il barra fil-ġnien.

Waqt li ELEN tkompli tiżbarazza, jidher jitlajja barra; sab barmil bil-ġir u qed iħawdu bil-biċċa għuda li hemm ġo fih.

ELEN (tiżbarazza l-iskrivanija): Logħob waħdek għandek tgħid! U dejjem taqla’ l-imbarazz.

SAMWEL (jitfaċċa lura fil-loġġa, il-barmil mimli ġir f’idejh. Bi nkejja): Taf li kissru ħġieġa oħra fis-serra, zi?

ELEN (titfi d-dawl tal-iskrivanija): U taħlix dawl.

SAMWEL: Kont qed nistudja!

ELEN (tħares lejn il-qoxra tal-ktieb): Il-ħrejjef ta’ Esopu?

SAMWEL: Għaliex le?

ELEN: Tħallihiex terġa’ ssibek ma tagħmel xejn. Aħjar tmur tbiddel. (Tqiegħed il-ktieb f’postu fil-librerija. Iddur lejh.) Min kissirha?

SAMWEL: Il-ħġieġa? Min jaf? (Iniżżel il-barmil b’tisbita – ixerred il-ġir.)

ELEN (twerżaq): Neħħi dak il-barmil minn hemm! Għidtilkom ma rridx nerġa’ narah hawn ġew! Ara dak il-ġir fl-art issa!

Għalkemm stedinha, SAMWEL jinħasad u jitriegħex. Malajr jaqbad il-barmil u jbewweġ ’il barra bih. Kważi b’rogħda ELEN tersaq lejn il-loġġa donnha trid u ma tridx timsaħ il-ġir imxerred.

ELEN: Għid lil Nikola jiġi jimsaħ hawn! Qed tismagħni? (Iddur lejn il-mejda u taħtaf xi pakketti tal-gallettini mill-ġewlaq. Ixxerred u tgħaffeġ xi wħud minnhom. Tisbel aktar.) X’jimsaħ imma? X’jimsaħ! Bih u mingħajru konna nkunu xorta! Aħjar, mhux xorta. Aħjar! (Tiġbor kull farka gallettina.) U jekk reġa’ ħalla s-sellum mal-ħajt, neħħih! Neħħih minn hemm, qed tisma’? Kollox sejjer mill-ħażin għall-agħar. Ħġieġa oħra! U fejn hu Nikola? Oħra! Ir-raba’ waħda dil-ġimgħa. Tih jistaħba f’xi rokna b’wiċċ ta’ gendus sal-art u ttih jagħmel xejn. Tal-anqas imissu jara li ma jidħlux fil-ġnien – tal-anqas! Paċenzja ma tistax iżżommhom barra l-għelieqi. ...Ir-raba’ waħda!

SAMWEL jidħol u jersaq kutu kutu lejn l-iskrivanija.

SAMWEL (kważi taħt l-ilsien): Il-ħames.

ELEN: Kollu xogħol dawk – kollu xogħolhom. Qatt ma ħamluna.

SAMWEL: Tar-raħal?...

ELEN (tipprova tikkontrolla ruħha – tpoġġi l-gallettini fi platt): Tar-raħal! U apposta jagħmluha żgur.

SAMWEL: Forsi kien xi kaċċatur, jew inkella n-nassaba. Iva ma nafx x’jiġu jagħmlu aktar ’l hawn fuq. M’għadekx tara tajra li hi tajra.

ELEN: Żmien il-passa imma. Niftakar bħal daż-żminijiet il-Pa, nannuk, Alla jaħfirlu... (Iżżomm ilsienha.) Ma kienx hawn vażett hawn? (Toħroġ mill-bieb tax-xellug bil-platt tal-gallettini.)

SAMWEL jerġa’ jieħu mil-librerija l-ktieb li ELEN għadha kemm refgħet u jersaq lejn il-mejda. Iqiegħed il-ktieb fuqha u jnaqqar xi biċċtejn gallettini.

SAMWEL: Gallettini. Ħlief gallettini ma ssibx hawn ġew. U jien bil-ġuħ. (Jgħolli leħnu; jixtieq jissogra jgħajjat.) Bil-ġuħ, qed tisimgħu! U naturalment nixtru l-ward ukoll. Le, qegħdin tajjeb, eh! Ġnien daqs dak u mmorru nixtru l-fjuri minn barra. Le, tal-għaġeb, eh!

ELEN terġa’ tidħol b’żewġ vażetti f’idejha. Tmur mal-mejda u tinfexx tirranġa l-fjuri fihom.

ELEN: M’hemmx għalfejn ixxandarha mal-erbat irjieħ. In-Nanna dal-waqt tqum.

SAMWEL: Tqum. Tgħid ma tafx x’ħerba hemm hemm barra?

ELEN: Jekk ma toqgħodx tfakkarha ma tafx. U issa li erġajt hawn, ftakar x’għidtlek; m’hemmx paroli u ħafna diskors bla bżonn...

SAMWEL: Kemm ilha issa ma toħroġ minn hawn ġew?

ELEN ...U lanqas ħafna mistoqsijiet. (Lestiet bit-tajjeb jew ħażin il-vażetti bil-fjuri. Tara l-ktieb li reġa’ qala’ SAMWEL, taħtfu u tmur lejn l-iskrivanija u terġa’ tqiegħdu f’postu.) Flok taħli l-ħin fil-paroli u l-ħrejjef, għax ma tagħmilx xi ħaġa? (Toħroġ basket tax-xogħol tas-suf minn kexxun tal-librerija.) Tagħmilx storbju aktar issa. In-Nanna rieqda.

SAMWEL (b’sarkażmu): Naf, skużani.

ELEN tressaq siġġu għad-dawl tal-loġġa u tpoġġi taħdem is-suf.

SAMWEL donnu jkun sa jgħid xi ħaġa imma qisu f’daqqa waħda jiħdiel – iħokk rasu, jieħu nifs twil, iqum u jmur jittawwal skunslat ’il barra mil-loġġa.

ELEN (ħin bla waqt): Mhux għax ma tkunx idea tajba kieku.

SAMWEL (itektek b’difrejh mal-ħġieġ): Xiex?

ELEN: Għadda sajf sħiħ u ma rajtekx tmiss ktieb li hu ktieb b’idejk. Tista’ terġa’ taqbad tistudja xi ħaġa. (Tgedwed taħt l-ilsien: “Punt sewwa, punt maqlub.” Tkompli) In-nofs tużżana passes li ħriġt bihom mis-Seminarju mhumiex sa jlaħquk xi professur. Meta sa tapplika għall-Università?

SAMWEL: Meta jiftħu kors għall-kitba tal-ħrejjef.

ELEN (tkompli taħdem għal ftit, imbagħad): Ma tistax tkompli taħli l-ħin hekk. Tkun idea tajba kieku.

SAMWEL: Xiex?

ELEN: Terġa’ taqbad ktieb. Tmidd għonqok. Is-sajf kollu ma missejtx ktieb.

SAMWEL (itektek aktar bla sabar sakemm jispiċċa jsabbat waħda mal-bieb): Xi dwejjaq – xi dwejjaq!

ELEN: Samwel, għidtlek tgħajjatx – in-Nanna rieqda!

SAMWEL: In-Nanna dejjem rieqda. Meta jaqbillha.

ELEN: Waqqajt punt minħabba fik. Nibqa’ sejra hekk ikolli nerġa’ noftoq kollox.

SAMWEL: U iva; skużani. Imma tassew xbajt. Imradt kemm ili lura hawn.

ELEN: Eh, int xbajt, int imradt. Hekk trid tisma’ n-Nanna. Wara dak kollu li għamlet miegħek...

SAMWEL (jixtieq jibla’ lura kliemu – jafu kollu d-diskors li ġej): Kollox sew, skużani…

ELEN (toftoq kollox bil-herra): Wara dak kollu li għamlet miegħek! Tirringrazzja ’l Alla jmissek!

SAMWEL: Qisni m’għidt xejn.

ELEN: ...Li sibt min jieħu ħsiebek wara t-traskuraġni ta’ missierek! Irringrazzja l-Providenza t’Alla. Kieku ma kienx għan-Nanna f’orfanotrofju kont tispiċċa dawn is-snin kollha.

SAMWEL, ma jafx x’jagħmel biex iwaqqafha, jintefa’ minn tulu fl-art jagħmel il-“push-ups”. Matul kliemha jirrepeti b’ritmu “One-Two, skużani! One-Two, skużani!...”

ELEN: F’orfanotrofju kont tispiċċa, qed tismagħni? Kont tieħu l-edukazzjoni li għandek kieku...

SAMWEL: One-Two, skużani!

ELEN: ...Kont tieħu ċ-ċertifikati li ħadt! Qabel tgerger aktar jaqbillek tiftakar kemm għandek għalfejn tkun grat...

SAMWEL: ...One-Two, skużani!

ELEN: Qatt tinsa kemm ħaddieħor għamel għalik. U min tassew jixtieqlek il-ġid! Kieku kien għal xi ħadd bħal Nikola, kieku għaddiet tiegħu, f’dak is-Seminarju kont tibqa’.

SAMWEL: ...Two! Skużani! One-Two... – u naħfirlu wkoll!

ELEN: Qatt tinsa kemm ħaddieħor għamel għalik – kemm aħna għamlina għalik, għidlu ’l Nikola!

SAMWEL (iċedi u jgħaddas geddumu sal-art, m’għandux saħħa jgħolli rasu aktar. Bejn sninu): Mela intom tħalluni ninsa?

ELEN: X’int tgedwed? (Terġa’ tibda taħdem is-suf.) M’hemmx li joħroġ par sura ta’ nies. Kollu tort tiegħek.

SAMWEL: Jista’ jonqos. Skużani.

Iqum bil-mod. Għarqan, ineħħi l-flokk u jixxotta wiċċu u għonqu bih.

ELEN: M’inti qed togħġobni xejn mindu ġejt lura. Inbdilt.

SAMWEL: Kif inbdilt? Ħa, trid tara l-muscles? (Jilwi idu – jagħmel il-“muscles”.)

ELEN (tħares u ma tħarisx – tkompli taħdem is-suf, dejjem aktar mifxula): Ilbes it-T-shirt. Punt sewwa, punt maqlub... Inbdilt. Donnok sirt bla paċenzja. Ma tizzetta tagħmel xejn – taħli l-ħin – tħarbix bla sens...

SAMWEL: Nikteb!

ELEN: ...Donnok lanqas il-ħitan ma tissaporti madwarek. Bla sens. Tistaqsi għala, kif u min!...

SAMWEL: Jien biss?

ELEN: ...iddur minn kurutur għall-ieħor.

SAMWEL (jersaq minn warajha): Bla sens!

ELEN: ...Mitluf ġo din id-dar. Lanqas il-ħitan ma tissaporti madwarek. Iddur minn sala battala għal oħra. Bla sens!

SAMWEL (magħha): …Bla sens! (Jitbaxxa fuqha – idawwar bil-mod idejh madwar spallejha; ma tafx iridx jifgaha jew b’sinjal ta’ mogħdrija.) Induru, mitlufin it-tnejn ġo din id-dar battala – induru t-tnejn minn kurutur għall-ieħor...

ELEN (titlaq il-labar minn idejha): Insakkar il-bibien miftuħin, dejjem anqas. Naħrab bibien magħluqa.

SAMWEL: Għaliex magħluqa?

ELEN (l-istess): Dejjem trid taf.

SAMWEL: Bla sens!

ELEN: ...Il-kif – min – għala…

SAMWEL: Għala? (Iross idejh aktar madwar spallejha.)

ELEN: Punt sewwa…

SAMWEL: Punt maqlub. Għala?

Id-dawl jintefa ħesrem. Jibqa’ biss id-dawl minn barra l-loġġa – dawl aktarx mgħajjeb ta’ tard waranofsinhar.

SAMWEL u ELEN, mgħannqin ma’ xulxin, ma jiċċaqalqux tul ix-xena li jmiss; forsi jidhru biss bħala silwett kontra l-ħġieġ tal-loġġa.

SAMWEL/ELEN (leħen baxx): Ta’ min il-ħtija?

Eku (forsi l-ilħna tan-Nanna u Eżra?) jidwi: Ta’ min il-ħtija?

Is-sikta.

PETRA tidħol mill-intrata, NIKOLA ftit passi warajha. Forsi għandha sittax/sbatax-il sena, aktarx samranija, u mhux li tgħid li hija xi tfajla l-ġmiel tagħha, għalkemm ma tonqoshiex is-sbuħija naturali taż-żgħożija. Liebsa libsa skura bla sura, peduni suwed tal-malja u karkur jew sandli sempliċi. Xagħarha miġbud lura, wiċċha għeri, bla rtokk. Tieqaf taħt l-arkata hekk kif jinxtegħel bil-mod il-mod “spotlight” fuqha.

Ix-xena bejn NIKOLA u PETRA tinħadem b’distakk emozzjonali bejniethom, aktarx mekkanikament. Element ritwali.

NIKOLA (minn wara dahar PETRA): Neħħi dik il-libsa.

PETRA ddur lejh bil-mod.

NIKOLA (inewlilha libsa li ġab miegħu): Ilbes din.

PETRA tagħmel kif jgħidilha. Tinża’, terfa’ l-libsa minn fuq spallejha u rasha, titlaqha fl-art u tieħu l-libsa mingħand NIKOLA.

NIKOLA jibqa’ wieqaf dritt quddiemha, iħares lejha. Imbagħad, bla għaġla, idur – kemm kemm pudur biex ma tgħidx li jrid jaraha tbiddel.

Immedjatament kif ixxedd fuqha l-libsa li taha, jerġa’ jdur lejha u jnewlilha par żarbun bit-takkuna għolja.

NIKOLA: Iż-żarbun ukoll.

PETRA (teħodhom): U t-tights?

NIKOLA: Tights?

PETRA (tinża’ l-kalzetti suwed): Kalzetti. (Tgħolli d-dublett fuq l-irkoppa biex turih saqajha għera.)

NIKOLA: Ħalli. Ngħaddu mingħajrhom. (Iħares lejn saqajha.) Somor biżżejjed. Ħaffef ftit.

Wieqfa dritta quddiemu, bla ma tħares ’l isfel, tarmi l-karkur minn saqajha u tilbes iż-żarbun.

NIKOLA jnewlilha kaxxa “make-up”.

NIKOLA: Make-up.

PETRA (tieħu l-kaxxa): Kemm fadal ħin?

NIKOLA: Ħames minuti. Biżżejjed?

PETRA: Mera m’hawnx.

NIKOLA: Fil-kamra l-oħra. Ejja.

Jiġbor il-ħwejjeġ li neżgħet u joħroġ lejn l-intrata. PETRA, diġà bdiet tagħmel il-“make-up”, toħroġ warajh.

L-ispotligħt jintefa hekk kif joħorġu.

L-istess xena.

SAMWEL u ELEN għadhom fejn kienu. Ix-xena tkompli minn fejn intefa d-dawl. L-istess nofs dalma.

SAMWEL (iqum minn wara ELEN): Eżra! (Jersaq lejn it-taraġ.) Ħalli dak is-swiċċ, Eżra! Ixgħel hemm! (Wara ftit.) Eżra tax-xjafek! (Jitla’ xi żewġ tarġiet..)

Id-dawl jerġa’ jinxtegħel immedjatament.

ELEN titbaxxa, tiġbor ix-xogħol tas-suf u terġa’ tibda taħdem.

SAMWEL jinżel it-taraġ, jersaq lejn il-loġġa, iħares ’il barra. ELEN tgħolli rasha, tħares lejh għal xi waqtiet, imbagħad iddur lura fuq xogħolha.

Pawsa.

Waqt rari ta’ kalma.

ELEN: Imissek issib xi ħaġa x’tagħmel. Idderri.

SAMWEL: Iderri min mietlu xi ħadd.

ELEN: Missierek...

SAMWEL: Missieri?

ELEN: Hekk kien. Donnok hu.

SAMWEL: Nixbhu?

ELEN: Bla paċenzja bħalu. Annimal f’gaġġa.

SAMWEL: Għasfur f’gaġġa, kien jgħid Nikola. Fiex nixbhu aktar?

ELEN: Nikola mingħalih jaf kollox!

SAMWEL: Ħallina minn dak. Fiex nixbhu?

ELEN: ...Misħuta s-siegħa u l-mument li daħal hawn!

SAMWEL: Fiex? Ħallik minn Nikola!

ELEN (ħalliet kobba suf taqa’ fl-art): Iġborha ftit!

SAMWEL: Kellimni fuqu – fuq missieri! (Jitbaxxa jfittex il-kobba.) Għidli Zi, int tiftakru. Meta żżewweġ lill-mamà hawn baqa’, jgħix magħkom. Tal-anqas sakemm mar...

ELEN: Sakemm qabad u telaq.

SAMWEL (għarkopptejh ħdejha): Int għadek tiftakar sew imma, Elen.

ELEN: Iġbor dik il-kobba, Samwel. Qum minn hemm.

SAMWEL (iqum – jixħetilha l-kobba f’ħoġorha): Imma għaliex dejjem hekk intom? M’għadnix tifel issa! Għaliex qatt ma tweġbuni mistoqsija sura ta’ nies?

ELEN: Għax ma tistaqsix il-mistoqsijiet li suppost tistaqsi.

SAMWEL: Logħob bil-kliem! Imma għandi dritt jew m’għandix nipprova nifhem?

ELEN: M’hemm xejn x’tifhem.

SAMWEL (jgħajjeb lill-għasfur ibbalzmat): M’hemm xejn x’tifhem, Samwel. Għadek ċkejken int, Samwel ruħi. In-Nanna rieqda, Samwel, tistaqsix mistoqsijiet, ruħi; ma tmurx tqajjimha n-Nanna… Samwel ruħi!

ELEN: Tgedwidx waħdek. Jekk għandek tgħid xi ħaġa, għidha b’wiċċek minn quddiem.

SAMWEL: Ukoll! Jien! Li għandi ngħid, ngħidu – jien!

ELEN: U fuq kollox ftakar li n-Nanna...

SAMWEL: ...Rieqda! Ma nqajmuhiex! Kollox sew, skużani – skużani, skużani, skużani – dejjem skużani! Imma għaliex għandi dejjem niskuża ruħi jien? Ta’ xiex qed niskuża ruħi, wara kollox?

ELEN: Ma niflaħx aktar, Samwel, qed tifhem? Ma niflaħx.

SAMWEL: U iva, skużani. Hemm aħna, rajtx!

ELEN: Ieqaf!

SAMWEL: U kollox sew!

Lura mal-loġġa. Xi waqtiet ta’ skiet.

ELEN: Flok toqgħod tħares għax ma tagħmilx xi ħaġa?

SAMWEL: Għaliex tibża’ mis-skiet, Elen?

ELEN: Nibża’? Toħroġ b’kull waħda kultant.

SAMWEL: Għaliex? Għadek ma weġibtnix. Imma ma jimpurtax. Tmur mal-oħrajn; mistoqsija indiskreta – fuq kollox mhux oriġinali. Turi nuqqas ta’ prudenza – immaturità adoloxxenti. Tara – taħsibnix in-Nanna qed nitkellem? Jew is-Sa Petronja forsi! O.K. Għidli. Għidli – x’nista’ nagħmel? Fiex nista’ naqdik?

ELEN: Xiex? X’tista’ tagħmel...?

SAMWEL: Kif “x’nista’ nagħmel”? Ruxxmata G.C.E., tliet A levels – biex ma nsemmux il-Matrikola – u tistaqsini x’nista’ nagħmel! Ejja, ġib; tgħid mhux kapaċi nkebbeb marella suf. (Jeħdilha kobba mill-basket.) Ma tgħidux aktar m’iniex qiegħed inrodd dejni lura lis-soċjetà li rawmitni tal-anqas. Tgħid jekk nistaqsi lis-superjura tgħid ma jaċċettawnix bħala membru? Ma tgħaddilix kelma tajba lili s-Sa Petronja, xi tgħid? Eh, xi tgħid, Elen?

ELEN: Taqbadx mas-Sa Petronja.

SAMWEL: Hi, imma f’ġieħ l-emanċipazzjoni tal-anqas! Jekk tridu, anke bil-velu niġi għal-laqgħat tas-Sa Petronja, ħalli lanqas wiċċi ma tara. Naf kemm tistmani dik.

ELEN: Is-sarkażmu ma jaqbilx mal-opri ta’ karità – forsi għalhekk, Samwel.

SAMWEL: Forsi. Jew forsi l-opri tal-karità tagħkom ma jaqblux miegħi. Minkejja li jien stess nofsi opra tal-karità tagħkom.

ELEN: Ma kontx sa tkebbeb dik il-marella int?

SAMWEL: Qed nipprova. Imma fejn ix-xjafek issibilha tarfha din?

ELEN: U fuq kollox m’intix tismagħni.

SAMWEL: Hekk jew hekk inkun naf minn qabel xi tkun sa tgħid.

IN-NANNA titfaċċa fl-arkata fuq ix-xellug bi ktieb f’idha.

NANNA: Tal-anqas ma tgħidx il-ħmerijiet li tgħid int.

SAMWEL iqum u jagħmel biex joħroġ kutu kutu.

SAMWEL (lill-għasfur ibbalzmat): U issa, ħanini, bil-mod il-mod nagħlqu l-gabjetta...

NANNA: Għidtlek tqajjimni fl-erbgħa, Samwel. Naturalment insejt.

SAMWEL: Naturalment. ...U mbagħad wara npoġġuh taħt l-ixkora, fir-rokna, fid-dlam, fid-dlam…

ELEN: Diġà l-erbgħa? (Tħares lejn il-polz.) Dan l-arloġġ wieqaf.

IN-NANNA hija mara kbira fl-età. Għalkemm tidher li hija maħkuma minn xi marda qerrieda li qed tikolha minn ġewwa, darba kienet mara sabiħa u għadha tipprova żżomm il-figura rqajqa tagħha kemm jista’ jkun dritta bla ma ċċedi għall-għeja. Bħal ELEN ħija wkoll liebsa libsa skura imma ta’ ċerta kwalità, għalkemm minn fuqha wkoll għaddew is-snin.

NANNA: Ma straħt xejn b’dak l-istorbju hemm barra. Ġib il-banketta, Samwel.

ELEN: Forsi aħjar inġib is-siġġu tar-roti.

NANNA: Le! Hekk trid tarani s-Sa Petronja wkoll! Il-banketta, Samwel.

ELEN: U l-imħadda l-oħra.

SAMWEL (inkin): Maestà – serv umli! (Lill-għasfur) ...U mbagħad meta joħrof, forsi jerġa’ jgħanni, min jaf. (Joħroġ.)

NANNA: Reġgħu kissru xi ħġieġ tas-serra, Elen. Min kissirha?

ELEN: Is-soltu. Xi kaċċatur qal Samwel.

NANNA: Għalxejn iħufu ’l hawn illum – mhux b’dar-riħ.

ELEN: Dejjem issib xi wieħed jiġġerra, jittama.

NANNA: Dalgħodu qajmuni kien għadu lanqas sebaħ, dak li naf. Tir f’tir.

ELEN: Isfel, fil-wied imma.

NANNA: Le; qrib sew. Ukoll fil-ġnejna daħlu. Kienu qed jisparaw taħt it-tieqa – donnu hawn ġew m’hawn ħadd! Jaqbdu u jidħlu, rispett lejn ħadd u xejn. Jgħaffġu x-xtieli, ikissru l-ħġieġ, jeqirdu, jeqirdu, jeqirdu. Xi jridu aktar minn hawn?

ELEN: Ara Ma, qabel tiġi s-Sa Petronja, ħsibt x’nistgħu ngħidulha?

NANNA: Stenna... (Tagħmel sinjal lejn mnejn ħareġ SAMWEL.) Wara.

ELEN (frustrata): Nikola jħallihom! Xogħlu jieħu ħsieb hemm barra. Dak kien il-ftehim. Għax m’għamilx il-ħġieġ imkisser fuq iċ-ċint?...

SAMWEL (jidħol bl-imħadda u l-banketta f’idu): Aktar ħġieġ?

ELEN: Għidlu! U hawn ġew iħallih għalija...

NANNA: Qatt ma kien hemm bżonn ħġieġ meta nannuk kien ħaj. Ma kienx hemm bżonn timmarka riservat u mhux riservat. U dak iż-żmien kellna wisq aktar art. Ħadd ma kien jersaq imma. Ħadd. Kien hawn raġel imma fid-dar dak iż-żmien.

Pawsa. IN-NANNA tosserva lil SAMWEL waqt li dan jagħtiha l-imħadda u l-banketta u jgħinha tizzetta ruħha f’postha.

Jinstema’ d-daqq tal-flawt minn ġewwa d-dar.

NANNA: Elen, mur ħudlu dak il-flawt. Ma rridx nisma’ ħossu kemm iddum hawn dik.

ELEN: Jalla ma ddumx. – Int mur biddel, Samwel. (Toħroġ.)

NANNA: X’kont qed tagħmel ftit ilu, Samwel? Smajt l-istorbju.

SAMWEL: Xejn. M’għandi aptit nagħmel xejn. Dat-temp imarradni.

NANNA: Skuża dik. Għażż missek għidt. Kollu għażż dan. L-għażż il-mergħa tal-vizzju, kif kien jgħid iz-Ziju Reverendu.

SAMWEL: M’għandu x’jaqsam xejn l-għażż f’dal-każ. (Ipoġġi mal-iskrivanija u jixgħel il-lampa.) Fuq kollox semmili ħaġa waħda li qatt nista’ nagħmel hawn ġew mingħajr ma taqbad tiggranfa fija Elen.

NANNA: Għandek raġun – għax mingħajr rieda tajba ma tagħmel xejn. Għaliex ma taqbadx ktieb bħalek issa? L-Università dalwaqt...

SAMWEL: Xi wieħed minn dawn, (il-kotba quddiemu) tgħid int?

NANNA: Hemm l-oħrajn fuq ukoll, fil-librerija. Biżżejjed dik il-kollezzjoni li ħallielek iz-ziju.

SAMWEL: Iva, biżżejjed dik – issa. Ara ftit ilu, kieku kont għadni s-Seminarju, kieku le imma.

Il-ħoss tal-flawt jinstema’ jogħla.

NANNA (tħares lejn it-taraġ): Dak donnu ndannat illum. (Trid taqta’ d-diskors.) Dawk il-kotba hemm qegħdin jekk tridhom. Kemm tgħidli. Fuq kollox meta kont żgħir kont dejjem issibek hemm fuq f’xi rokna tqalleb fihom.

SAMWEL: U dak iż-żmien kontu tgħajtu miegħi u tgħiduli: Tmisshomx! Anki kieku kienet xi Bibbja.

Il-flawt jogħla f’daqqa donnu bi protesta, imbagħad jieqaf ħesrem.

Bieb jinstabat.

NANNA: Ma kontx tista’ tifhimhom dak iż-żmien.

SAMWEL: Kien ifehemhomli Nikola kieku kontu tħalluh. L-istampi stajt nieħu gost narahom tal-anqas.

NANNA: M’għandix dubju. U issa tista’ tara l-istampi u tifhimhom ukoll.

SAMWEL: Le – issa naqra bla ma nifhem, Nann, u l-istampi m’għadhomx jogħġbuni. Għalhekk ħriġt mis-Seminarju... Għalhekk ukoll. Fuq kollox, mhux xi ħaġa hekk trid tisma’ int jewwilla? Issodisfajtek? Dnub li Nikola mhux hawn; kienet tinżillek aktar ħelwa kieku, mhux veru?

NANNA: Ħriġt għax qatt ma missek dħalt. Kien jaf Nikola.

SAMWEL: Li naf jien hu li qatt mhu sa jaħfirhieli issa. Wisq inqas lilek.

NANNA: Nikola mhux Alla.

SAMWEL: Qatt ippruvajt tikkonvinċih? Qatt urejtu li hu sempliċi bniedem?

ELEN (tidħol – tinżel it-taraġ): Xi ħadd ħallielu l-bieb miftuħ. Deherli smajt il-qanpiena tal-kanċell...

NANNA: Hawnhekk ma tismax għajr banalitajiet. Xħin hu?

ELEN: Żgur Nikola.

SAMWEL: Kważi neqsin kwart.

NANNA: Dalwaqt jaslu mela.

ELEN: Mhux għall-ħamsa għidtu?

NANNA: Lili neqsin kwart qalli. U s-Sa Petronja dejjem puntwali. (Lil SAMWEL.) Mur biddel int. Lestejt kamra għat-tifla, Elen? (Taf li ELEN sa tirvella – tkompli minnufih.) Għal li jista’ jkun biss, Elen!

ELEN: X’kamra?... Tgħidlix ġa ċedejtilha hux, Ma! M’intix sa tħalliha twikkiha lilna?...

NANNA: Għal li jista’ jkun għidt, Elen!

ELEN: Dak Nikola noqtlu sejra!

NANNA: Samwel, kemm sa ndum ngħidlek! Mur biddel!

ELEN: Noqtlu!

NANNA: Elen! Mur Samwel!

SAMWEL (lill-għasfur): X’għidtlek jien! Lura taħt l-ixkora, ħanini. Ċaw ċaw! (Iqum biex joħroġ.) M’hemmx għalfejn nilbes gala jien nittama.

NANNA: Itfa’ l-libsa l-blu. U m’hemmx T-shirts. Il-qmis il-bajda u ingravata ta’ nies.

SAMWEL: Ma taħsibx li xi uniformi tas-Seminarju timpressjonaha aktar lis-Sa Petronja? Ah! Touchè!

NANNA: Aqtagħha, Samwel. Irridek iġġib ruħek sewwa la jiġu, qed tifhem?

SAMWEL: Nagħmel mill-aħjar.

NANNA: Mhux bħall-aħħar darba li kienet hawn is-Sa Petronja.

SAMWEL: Jaqaw qaltlek li m’għoġobthiex? Tista’ tgħidilha li nirreċiproka l-antipatija. Jien il-faċċoliżmu, l-istupidaġni u l-bigottiżmu jibqgħuli fuq l-istonku.

NANNA: Samwel!

SAMWEL (jilqagħlha): Alt! (Ibaxxi rasu.) Skużani! (Idur dritt lejn il-loġġa u jagħmel biex joħroġ.)

NANNA: Fejn sejjer?

SAMWEL: Inbiddel naturalment. Naqsam mill-ġnien, jekk ma jimpurtax. Aħjar il-ġungla milli dawk il-kuruturi – taħt il-ħars immuffat ta’ diżapprovazzjoni ta’ dawk il-kwadri kollha – bir-rispett kollu lill-venerabbli Depawli. (Joħroġ.)

ELEN: X’se nagħmlu, Ma? Jeħtieġ tkellmu...

SAMWEL (jitfaċċa lura fil-bieb): Eh, u bilħaqq, ħaqqu prosit Nikola, eh! X’wieħed waħħlilkom did-darba! (Jiskappa ’l barra jidħaq.)

NANNA: Samwel! Samwel – ejja l’hawn! Samwel!...

ELEN: Rajtx! Qed ngħidlek... Trid tiqaflu, Ma!

NANNA: Naf – naf! Imma l-aqwa li ħeles minn dik il-fissazzjoni tas-Seminarju. (b’vendikazzjoni) Dak l-aqwa!

ELEN: Mhux Samwel – Nikola! Jeħtieġ tiqaflu, Ma. Lil Nikola!

NANNA: Taf kemm niddependu minnu, Elen. U din ta’ Samwel ħadha bl-ikrah sew. Għalhekk jagħmel li qed jagħmel.

ELEN: Trid tiqaflu, Ma! (Tmur issib mopp u tinfexx timsaħ fejn kien waqqa’ l-ġir SAMWEL.)

NANNA: Kemm ili nipprova, Elen. Imma wara li miet missierek, taf li hu ħa ħsieb kollox. Das-snin kollha, hu ried ikun.

ELEN: Hu ried ikun!…

NANNA: Bla wirt, karti u dokumenti mxerrda fost tużżana avukati, nutari... Kollox kien jisfaxxa fix-xejn mingħajru.

ELEN: Mhux li sfaxxa! Basta neħilsu minnu. Imma int l-aqwa li xejn ma nbidel u li lilek ħalliek hawn, qisek reġina f’palazz.

NANNA: Fil-fatt, dejjem ħadem qisu seftur.

ELEN: Seftura jien!

NANNA: Elen, ma nerġgħux...

ELEN (tieqaf timsaħ): Ħaġa għidli, meta kienet l-aħħar darba li kellimtu?...

NANNA: Meta jeħtieġ inkellmu.

ELEN: Iva, tkellmu – imma biex forsi tgħidlu jagħmel il-ħġieġ imkisser fuq il-ħitan – biex iċappas xi “riservat” fuq xi ċint – biex ma jaħraqx ħaxix meta jkun riħ isfel – jew biex ikeċċi l-kaċċaturi u n-nassaba hemm barra – għalhekk tkellmu kieku.

NANNA: M’għandix għalfejn inkellmu – jaf x’għandu jagħmel.

ELEN: ...Imma biex tiggranfalu wiċċu biex ma jibqax jimla’ ras Samwel b’vokazzjonijiet, għalhekk malajr issib għalfejn!

NANNA: Meta jeħtieġ, Elen...

ELEN: U fuq Eżra, fuq Eżra tkellmu?

NANNA: Elen, daqshekk! (Tagħtiha daqqa ta’ ħarta.)

ELEN tieqaf soptu. Imbagħad tarmi minn idha l-mopp fil-loġġa u tolqot il-bandla. Għal xi sekondi tibqa’ msammra fejn hi, imbagħad timxi bla biki, bla emozjoni, lejn il-loġġa u twaqqaf il-bandla.

NANNA: X’għamillek Nikola issa?

ELEN: X’ma għamilx trid tgħid. (Tiġbor il-mopp.) U issa jrid jerġa’ jbajjad hemm barra. Erġajna! Bilkemm ilu xahrejn li bajjad! Issa jrid iqabbad lil Samwel! Aħjar jara jsewwi dawk ix-xorok l-ewwel... Għalfejn qed nerġgħu nqajmu kollox, Ma?

NANNA: Xi nqajmu imma? M’niex qed tibża’, Elen?

ELEN: Minn kollox. Minn Nikola – mill-barranin. Dejjem meta daħlu l-barranin hawn ġew beda l-inkwiet, Ma. Dejjem. U issa trid inħallu s-Sa Petronja tikkonvinċina neħdulha din it-tifla minn fuq żaqqha u nitwikkew biha aħna!

NANNA: Kieku kont naf qabel li Nikola kien li webbilha. Imma issa tard wisq. U wara kollox jeħtieġ imma. Dit-tifla, Frida, tista’ tkunilna ta’ għajnuna ’l quddiem ukoll. M’għadniex żgħar…

ELEN: Jien ma qed nitlob l-għajnuna ta’ ħadd... Jigifieri inti rrassenjata! Qas biss ħsibt x’tista’ tgħidilha lis-Sa Petronja la tiġi!...

NANNA: Mela qatt xi ħadd seta’ jgħid xi ħaġa lis-Sa Petronja!

ELEN: Jiġifieri sa tħalliha ġġibha hawn! U tħallihielna hawn!

NANNA: Ifhem ftit, Elen. Għalissa m’hemm xejn x’nistgħu nagħmlu – issa li għaddew il-karti kollha – u fuq kollox issa li s-Sa Petronja għamlitha fatta...

ELEN: ...Nagħmluha fatta aħna wkoll!

NANNA: Skond Nikola ġa għandha konvejnu fuq id-dar u xtrat flatt Wied il-Għajn. Mhix sa jkollha post għat-tifla hemm...

ELEN: Min jaf għal min sa jkollha post! Basta wikket lilna biha! U Nikola – Nikola kien jaf! Kien jaf! Tifla qal! Tifla sabiħ!

NANNA: Għalissa imma, Elen! Issa naraw x’nistgħu nirmedjaw. L-ewwel naraw x’ħobż tiekol din Frida.

ELEN: Ħobżna sa tiekol! Xi trid tara!

NANNA: Tiġrix, Elen – wara kollox ma nafuhiex dit-tifla...

ELEN: Tifla! Ħmistax-il sena mhux tifla!

NANNA: Erbatax.

ELEN: Ħmistax! U kellha ħmistax meta bdejna, Ma – issa għalqet sittax! U Nikola jiġi jurina ritratt tagħha tal-Griżma! Kien jaf x’qed jagħmel, mela ma kienx!

NANNA: Naf – u kieku hemm mod kif tkellem is-Sa Petronja. Imma issa naraw. U fuq kollox Samwel, wieħed jeħtieġ iqis ...Iqis u jara...

ELEN (wara ftit): Samwel xiex?

NANNA: Xejn, issa naraw din Frida. U wara kollox... (Jidher li xi xaqq dawl beda jfeġġ. Ton differenti – ixxidd il-poża xierqa.) ...Wara kollox, jeħtieġ nagħmluh das-sagrifiċċju – jixraq nagħmlu dil-karità mas-Sa Petronja. Jien għaddejt minnha – naf x’jiġifieri ssib ruħek armla.

ELEN: Armla bil-flus?

NANNA: ...Issa li wara dik it-telfa m’għadx tista’ tieħu ħsieb Frida.

ELEN: Jew m’għadx għandha bżonnha.

NANNA: Dik tifla żventurata – iltima… Did-dar imbagħad, did-dar kbira wisq. Kbira wisq. Niftakar l-ewwel darba li Ruben ġabni hawn – dal-palazz kollu, dawk is-swali, kuruturi bla tmiem, bibien enormi… Kemm kont inħossni ċkejkna ħdejhom. Mitlufa. Waħdi. Tal-anqas però kien hemm il-ġnien. Biż-żmien drajt. Speċjalment meta sa fl-aħħar ġew it-tfal.

ELEN: Meta ġie Philip, trid tgħid.

NANNA: Meta ġejtu intom!… Ma damitx imma ma reġgħet waqgħet is-sikta hawn ġew. Imma l-agħar is-sikta ta’ hemm barra. Dik jeħtieġ li ma terġa’ qatt.

ELEN: Akkost li ndaħħlu dil-barranija, dit-tifla, hawn ġew? Wara das-snin kollha! Għalhekk mela, Ma?

NANNA: Forsi. Tibżax… Fil-kobor ta’ din id-dar insibu post għal Frida wkoll. Bħalma sibna għal Samwel. Frida, wara kollox, tikber ftit tkun tista’ tagħtik daqqa t’id ukoll.

ELEN: Għidtlek – m’għandi bżonn ħadd jien.

NANNA: U issa li Samwel reġa’ magħna, tara kif l-affarijiet jinbidlu.

ELEN: Issa tara. Tistenniex għajnuna mingħand dak lanqas. Dak iben missieru.

NANNA: Missieru kien ġifa! Iben ta’ ftit xhur f’dirgħajn martu, u ħarab – ħarab u bellah lil Sylvie bil-għali. Il-mewt tagħha fuq il-kuxjenza tiegħu wkoll. Kollox ħtija tiegħu kulma ġara. Kollox.

ELEN: Kollox?

NANNA: Kollox! Imma tal-anqas baqa’ Samwel.

ELEN: Tal-anqas ħallielek l-iben li hu qatt ma seta’ jkunlek. Imma li kien għal Nikola lanqas dak ma kien jibqagħlek. Ftakar!

NANNA: Kien joħroġna nies kieku ħallejnieh imur... (Tieqaf.) Jien nafu lil Samwel, Elen. Nafu wisq aktar milli qatt seta’ jkun jafu Nikola. Dak ma kienx maħluq għall-kullar. Ebda kullar.

ELEN (tpoġġi fuq il-bandla u tfarfar l-imħaded fuqha): Lanqas tiegħek.

NANNA: Dan tiegħu taqlib taż-żgħożija – xejn aktar.

ELEN: Imma kemm iddum diż-żgħożija? Kif hemm min ħajtu dejjem żgħożija u oħrajn... oħrajn jitwieldu xjuħ?

NANNA: Int qatt ma nsejtha lil Sylvie, Elen, hux veru?

ELEN: Qatt. Kienet dak kollu li jien qatt ma stajt inkun.

NANNA: Kienet ir-rebbiegħa niftakar, l-ewwel darba li missier Samwel ġabha hawn. Bilkemm xahar wara l-mewt ta’ Ruben. Kont għadni bilkemm lestejt l-ilbies tal-vistu. Missier Samwel m’għamilx għajr joħroġ għall-kaċċa. Qatt qabel ma ried joħroġ. Imma dik id-darba kien għamel ġimgħa barra mid-dar – joħroġ qabel is-sebħ u jidħol tard billejl. Waħda mill-burdati tiegħu.

ELEN: Niftakarhom jgħidu qatt ma kienet dehret kaċċa bħal dik dak l-istaġun.

NANNA: Dawk it-tjur kollha. Kemm kien jixxala kieku kien għadu ħaj Ruben. Għall-kaċċa biss kien jgħix missierek. Imma ibni... ibni kien joħroġ u jidħol, u l-barżakka dejjem battala.

Xi ftit noti tal-flawt jinstemgħu ġejjin minn fuq, ’il bogħod.

NANNA: Sakemm jum wieħed...

ELEN: Kien Għid il-Ħamsin.

NANNA: Ġie lura – il-barżakka dejjem battala.

ELEN: Imma ġablek lil Sylvie.

NANNA: Sylvie. U kienet sabiħa Sylvie. Kien iltaqa’ magħha f’artijiet fit-tramuntana tal-gżira. Kienet sabiħa tassew.

ELEN: Ħalliha li Nikola ried jgħid li kienet forsi ftit bjonda żżejjed biex tkun vera Depawli.

NANNA: Kienet ċajta! Kien iħobb jiċċajta dak iż-żmien; kien differenti... Kienet sabiħa; xagħarha twil, bjond, għajnejn żoroq. U fuq kollox niesha kienu tat-tajjeb u kellhom raba’ tal-bali mill-aqwa. U f’inqas minn sitt xhur iżżewwiġha.

ELEN: U f’inqas minn sena Philip għeb minn wiċċ id-dinja.

NANNA: Dak l-isem ma rridx nisimgħu hawn ġew! Hu fejn hu – dak mhux ibni!

Taħt l-arkata tfaċċa EŻRA. Huwa raġel qsajjar, ftit matnazz, b’mixja aktarx goffa. Imma l-aktar li jolqtok hu li għalkemm forsi m’għandux għajr xi erbgħin, ħamsin sena, wiċċu huwa ta’ xiħ, il-ġilda qisha parċmina mkemmxa.

ELEN: Eżra, xi trid?

Bla kliem xejn, EŻRA jimxi dritt lejn l-iskrivanija u jitfi d-dawl tal-lampa. Idur u jersaq lejn il-loġġa u waqt li bil-pala t’id w aħda jipprova jgħatti għajnejh mid-dawl, bl-oħra jġerri u jagħlaq il-purtieri.

NANNA: Xi nżilt tagħmel, Eżra?

EŻRA (bla ma jħares lejn ħadd – iġebbed ma’ djul il-purtieri donnu jrid jiżgura ruħu li ebda xaqq dawl ma jidħol): Smajt xi ħadd isejjaħli.

ELEN: Le. Ħadd, Eżra. Kont tiela’.

EŻRA: Deherli smajt ’il xi ħadd. (Iressaq wiċċu qrib purtiera.) Intom ma rajtuhomx?

ELEN: Lil min?

EŻRA: Lil Nikola. Mal-barranija.

NANNA (b’ħarsa lejn ELEN): Aħjar titla’ fuq, Eżra. Taf li dad-dawl ħażin għal għajnejk. Aktar tard inżel.

ELEN (fuq kliemha – tieħdu bis-serjetà): X’barranija?

Hekk kif tersaq, EŻRA jdur bla ma jħares lejha.

Jersaq lejn il-platea. Kliemu huwa kalm – mhux miġnun u lanqas stramb, imma kompletament konvinċenti u sinċier.

EŻRA: Hawn qegħdin diġà. Rajthom jaqsmu mill-ġnien; smajt il-passi jgħaffġu l-ħġieġ imkisser, l-għollieq fis-serra. U ħassejt il-barranija tirfes l-għatba. U bibien imsakkra nfetħu. Jeħtieġ inġerru l-purtieri. Biex wara nkunu nistgħu nċarrtuhom.

ELEN tersaq tittawwal mill-purtieri. Meta ma tara lil ħadd iddur lura, moħħha mistrieħ – sinjal b’rasha lejn in-NANNA,“Le.”

NANNA: Ma missekx inżilt, Eżra. Kellek tibqa’ fuq tistrieħ.

EŻRA (lil ELEN): Jiena rajthom dalgħodu kmieni, iwittu l-art, ixerrdu velenu u pitrolju, jaħarqu l-ħamrija. Biex wara jifirxu x-xbiek u l-mansab. (Jisbel f’daqqa.) X’tistenna meta l-art tlaqnieha! (Jerga’ lura lejn it-taraġ.) Jekk tagħmel ix-xita rrid noħroġ niġbor il-bebbux, Elen. Nikola qalli wara t-te żgur tagħmel. Irrid noħroġ.

ELEN: Itla’ – issa nġibhulek jien it-te. Kont sa ntellagħhulek. U pprova strieħ.

EŻRA (jitla’ t-taraġ): Ħsibt li lest – sejjaħtuli.

ELEN: Issa tiela’.

EŻRA: Wara mbagħad noħorġu għall-bebbux. (Jerġa’ jisbel.) Ukoll l-ilma tal-ġibjun ivvelenaw! Ukoll l-ilma! (Joħroġ.)

NANNA: Kien ikun aħjar sakkartlu.

ELEN: Biex jagħmel xi xenata meta tkun hawn dik? Ħallejt it-twieqi tal-gallarija miftuħa beraħ apposta; għidt ma jtihx li joħroġ jekk jara għadu d-dawl fil-kurutur.

NANNA: Dalam kmieni llum. Mhux ta’ min nirriskjaw; sakkar il-bieb meta ttellagħlu t-te.

ELEN tiġbor il-labar u s-suf u tqegħedhom f’kexxun, tirranġa xi ftit il-kamra, xi siġġu, inkwatru, eċċ., u toħroġ .

In-NANNA taqbad il-ktieb li ġabet magħha – il-Bibbja – u tiftħu. Tilbes nuċċali biex forsi tipprova taqra xi ħaġa imma ma tista’ tara xejn u taqta’ qalbha. Jinstema’ xi ħadd jipprova jidħol mill-bieb imsakkar tal-loġġa, li mhux lakemm jinfetaħ.

NANNA: Nikola?

Il-bieb jintefa’ ġewwa bi skoss u jibqa’ nofsu miftuħ, imdendel miċ-ċappetti mmermrin. Jidħol SAMWEL liebes imdandan u xagħru mimxut pulit.

SAMWEL: Ma rajtux. Imma naħseb f’kamartu qiegħed. Għandu d-dawl fit-tieqa. Probabbli tela’ mill-garigor. Gdiedem sal-art u misteri waħdu sar dak.

NANNA: X’misteri?

SAMWEL: Intom tafu. (Isaffar u jippettna xagħru.) X’jidhirlek, Nann? Gala llejla mela, eh? B’risq is-Sa Petronja!

NANNA: Għidtlek, Samwel – naqtgħu l-paroli!

SAMWEL: X’għidt issa?

NANNA: U dak it-tisfir ukoll.

SAMWEL: Eh – jaqaw kien hawn Eżra?

NANNA: Xħin hu?

SAMWEL: Għaliex baqa’ hekk iz-ziju, Nann?

NANNA: Hekk kif?

SAMWEL: Uuh – hekk!

NANNA: Hekk kellu jkun. (Iebsa.) Alla ried hekk.

SAMWEL: U int qatt ma ħfirtlu.

NANNA: Għajnejh – sejrin għall-agħar. Ma sar jissaporti ebda dawl...

SAMWEL: Iva, dak naf. Imma għaliex hekk?…

NANNA: Għalfejn tistaqsi mela?

SAMWEL: …Sena biss akbar minn missieri kien, u safrattant dejjem niftakru xiħ!

NANNA: Għal ċertu mard m’hemmx fejqan. Anzi...

SAMWEL: Imma l-mard ma jispjegax kollox. Għaliex dejjem imsakkar hemm fuq? Tih jibbalzma t-tjur u jiġbor il-bebbux u ttih xejn aktar. Jien qas biss nissaporti nidħollu mill-bieb ’il ġewwa – anki jekk stess iħallini. U hu qisu mhux hu – imsakkar dejjem hemm, qalb dawk l-annimali – immuffati aktar milli bbalzmati. U t-twieqi magħluqin u hu jgħix hemm ġew magħhom. Jgħix – jimmoffa jmissni ngħid! Imbagħad ngħidu Alla ried hekk!

NANNA: Samwel, jekk ħiereġ bl-ereżijiet, aħjar ma tgħid xejn.

SAMWEL: Ereżijiet jien? Eżra tajjeb għal dawk. Reġa’ vvintaha Bibbja!

NANNA: Għax int tippretendi tifhem kollox issa.

SAMWEL: Le, dik żgur le – però ħaġa naf; jien il-kruha nobgħodha – tkun fuq min tkun.

NANNA: Naqtgħuha ara dwar Eżra. Ħalli ’l Elen tieħu ħsiebu. Issa tal-anqas la tiġi dit-tifla tas-Sa Petronja, Frida, issa jkollok ma’ min tilgħab.

SAMWEL: Nilgħab!

NANNA: Insomma, ma’ min tedha!

SAMWEL: Nilgħab! Jalla Elen taqbad magħha u mhux miegħi! Imma nsejt – dik diġà wikkejtuha b’Eżra.

NANNA: Elen tieħu ħsiebna lkoll...

SAMWEL: Imma speċjalment b’Eżra. Hawn ġew. Barra ħaġ’oħra imma, hux Nann? Nikola jieħu ħsieb barra, Elen ġewwa. Ta’ barra barra, ta’ ġewwa ġewwa.

NANNA: Kulħadd jagħmel sehmu. Barra int. Lilek ’tik tħarbex u tilgħab biss.

SAMWEL: Jien ma nilgħabx.

NANNA: Tħarbex u taħli l-ħin iva imma.

Tokki tal-arloġġ.

NANNA: Kif għadhom ma ġewx? Newwilli l-ktieb; naqra xi ħaġa. Anzi, ħa, żomm int. Aqrali ftit sa ma nistennew.

SAMWEL: Darba f’għomorha mhix sa tkun puntwali s-Sa Petronja. Bilfors tajritha xi karozza. Jew forsi mietet. Iva, hemm ċans li mietet, ma taħsibx. Ix-xejn xejn.

NANNA: Aqra, Samwel.

SAMWEL: ...Jew ħasbuha xi gamiema u sparawlha. U telgħet dritt il-ġenna – bir-ruħ u l-ġisem naturalemnt, għax mur ara kieku kellhom jibbalzmawha.

NANNA: Samwel!

SAMWEL: OK, OK. Hawn naqra fejn hawn is-santa?

NANNA: Aqra fejn trid.

SAMWEL: Dalam wisq. (Jilbes in-nuċċali u jaqra.) Ħażin għalikom, Skribi u Fariżej, ipokriti, għax intom bħall-oqbra mbajda, li minn barra tidhru sbieħ...

NANNA: X’int taqra?

SAMWEL: Mattew 23.

NANNA: Mhux hemm kont.

SAMWEL: Jekk trid nieqaf. Lili jogħġobni.

NANNA: Kompli.

SAMWEL: Oqbra mbajda, li minn barra jidhru sbieħ lill-bnedmin, imma minn ġewwa mimlija bil-għadam tal-mejtin u b’kull ħmieġ. (Aktar ma jmur, aktar jidħol fl-ispirtu.) Hekk intom minn barra tidhru ġusti man-nies, imma minn ġewwa intom mimlija ipokrisija u bil-ħażen. (Aħrax.) Ħażin għalikom, Skribi u Fariżej – ipokriti! – li tibnu l-oqbra tal-profeti u ssebbħu l-monumenti tal-ġusti u tgħidu...

NANNA: Ieqaf, Samwel.

SAMWEL: ...Ipokriti lkoll! Intom li tgħidu, kieku konna fiż-żminijiet ta’ missirijietna ma konniex inkunu magħhom fit-tixrid tad-demm.

NANNA: Biżżejjed. Sewwa għidt, dalam wisq. Fejn baqgħu dawk? Ara, oħroġ sal-kanċell ara tarahomx tilgħin.

SAMWEL: Ma sa nara xejn f’dad-dawl. Imma aħjar ftit arja friska minn din l-għomma. (Joħroġ fil-loġġa.)

IN-NANNA tieħu l-Bibbja f’idejha, tqalleb il-folji bla ħajra. Minn fuq jinstemgħu xi noti tal-flawt.

NANNA (taqra bi tbatija): Kieku konna fiż-żminijiet ta’ missirijietna ma konniex inkunu magħhom fit-tixrid tad-demm tal-profeti. (Tagħlaq il-ktieb. Għajnejha magħluqa, tkompli) U intom timlew il-qies ta’ missirijietkom.

Sikta perfetta. Pawsa għal ftit sekondi.

SAMWEL jidher jitlajja barra l-bieb tal-loġġa. Jagħmel biex jidħol iżda jdur hekk kif jibda jinstema’ joqrob sew il-ħoss ta’ karozza riesqa mħarrka. SAMWEL jidħol fuq l-għatba, iżda jerġa’ jdur, donnha qalbu teħbru li sa jiġri xi ħaġa.

SAMWEL: Nann!...

Issa l-karozza tinsab qrib sew. Jinstema’ ħoss ta’ ħabta – il-karozza ttajjar il-kanċell. Id-dwal tal-fanali tal-karozza jgħaddu jserrpu mil-loġġa għal ġol-kamra. Jinstemgħu ħsejjes ta’ brejkijiet u fl-aħħar, ħoss itarrax ta’ karozza taħbat. Il-ħoss ta’ ħġieġ jinkiser.

Id-dwal tal-fanali jibqgħu mixgħulin dritt minn ġol-loġġa għal ġod-dar. It-tinwxiħ tal-ħorn imwaħħal jidwi u jidwi hekk kif trab u duħħan jibda dieħel mill-bieb imdawwal tal-loġġa.

SAMWEL: Nann! Ġieżuġiż, rajtha? Għamlitu terrapien!

NANNA: X’ġara Marija Santa, Samwel! Ġesù Marija!

SAMWEL: Dik il-karozza – kaxkret nofs il-kanċell magħha!

NANNA: X’karozza? Fil-ġnien?

SAMWEL: Ford Cortina!

NANNA: Xiex?... Stenna, Samwel! Samwel!

Imma SAMWEL joħroġ jiġri fil-ġnien. In-NANNA ddur, ma tafx x’taqbad tagħmel jew fejn sejra. Toħroġ mill-bieb tax-xellug issejjaħ – Elen!

ELEN titfaċċa f’ras it-taraġ u tinżel tiġri; tħares ’il barra lejn il-loġġa, iżda tħaffef toħroġ mnejn ħarġet ommha: Ma, x’ġara? Ma!

Pawsa qasira, imbagħad titfaċċa fil-bieb tal-loġġa figura sewda u aktarx goffa bid-duħħan tiela’ madwarha, siluwettata mid-dwal tal-fanali li jifrixlha dellha twil għal ġol-kamra.

Tidħol is-SA PETRONJA.

Hija mara ta’ xi ħamsin sena, ippersunata sew u tridha ta’ armla tal-affari tagħħa. Liebsa bil-vistu, xagħarha – il-ftit li baqagħlha – huwa miġbud lura f’toppu lixx lixx; infatti mal-ħabta tal-karozza tilfet ukoll parrokka li kienet liebsa. Wiċċha tond qisu dulliegħa – ebda ‘make-up’ għajr lipstik aħmar demm jgħajjat. L-arja ta’ armla tal-affari tagħha tiddgħajjef bil-bosta minħabba n-nuċċali oħxon tas-sewqan li hija liebsa. F’idejha għandha wkoll par ingwanti goffi tas-sewqan. Tabilħaqq kollox f’suritha – persuntha, ħwejjiġha, kliemha u mġibitha – jikkontribwixxu għal dik id-dehra stramba, goffa u grotteska.

SA PETRONJA (tferfer idejha isterika, tissara man-nuċċali tassewqan li ma tistax taqilgħu. Tkellem lil SAMWEL li għadu ma deherx): Periklu pubbliku! Periklu pubbliku number one! Għax ma teħdux ħsiebu dak il-kanċell! Kif dejjem mitluq imsewwes mal-ħajt u llum ifettlilkom issakkruh! Għinni ftit int, qisek mitruħ! (Jidħol SAMWEL. Jgħinha tneħħi l-ingwanti, imbagħad in-nuċċali.) Periklu number one! Tħallu dik il-liedna ma’ kullimkien, nieżla bl-addoċċ mal-ħitan kullimkien, imbagħad iddur kantuniera u ssib dak il-kanċell ma’ wiċċek! Periklu liema bħalu! Seta’ kien hemm inċident papali! Imnalla ma kontx qed insuq wisq.

SAMWEL: Ma kontx għaddejja bl-erbgħin tgħid, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Ħamsin! Imnalla għandek tgħid!

SAMWEL: Imnalla – xejn xejn ħallejtilna nofs is-serra hemm.

Is-SA PETRONJA tagħtih ħarsa suspettuża u tpoġġi fuq l-ewwel siġġu li ssib. Tqum malajr u tneħħi xi labar tas-suf li ħalliet hemm ELEN. Terġa’ tpoġġi b’aktar galbu – tipprova tiġbor ftit dinjità.

SA PETRONJA: Fejn hi s-Sinjura? Għadha ma tafx li ġejt?

SAMWEL: Naħseb semgħuk.

SA PETRONJA: Dak id-dawl! Żgur sa taqagħli l-battri! Ara tistax titfih, Samwel! Ħaffef!

SAMWEL: Iva, arani sejjer… Eh – dik il-karozza tiegħek?

SA PETRONJA: Iva, għaliex?

SAMWEL: Le, xejn – hekk staqsejt. Ford Cortina, hux?

SA PETRONJA: Ġdida fjamanta! G.T.

SAMWEL: Eh?

SA PETRONJA: GT – gran turismo!

SAMWEL: Eh, GT. Iva, naf.

SA PETRONJA: Hawn, ħa ċ-ċwievet! Mur ara titfix dawk il-fog lights!

SAMWEL jieħu ċ-ċwievet u joħroġ mil-loġġa. Malli ssib ruħha weħedha, is-SA PETRONJA tmur lejn l-arkata u ssejjaħ: Sinjura Depawli!... Imbagħad timxi bi tbatija, għax it-tkaken għoljin iweġġgħulha saqajha, u terġa’ tmur lura fejn kienet bilqiegħda.

Tpoġġi – wara li tiżgura ruħha li m’hemmx labar tas-suf. Tinża’ ż-żarbun, tistrieħ u titbaxxa togħrok subgħajha. Kif tkun milwija hekk, tilmaħ il-ktieb fl-art li n-NANNA kienet telqet minn ħoġorha. Tinduna li hija l-Bibbja. Tfarfarha bil-galbu u, izzekzek u titkaża, tmur tqegħedha lura fuq il-mejda. Hija u ġejja lura biex tpoġġi, tgħaddi subgħajha minn fuq xi għamara. Kultant issib xi ftit trab u zzekzek aktar.

Jidħlu ELEN u n-NANNA, mifxulin u għadhom ma jafux x’ġara. Jieqfu soptu hekk kif jilmħu s-SA PETRONJA.

SA PETRONJA (bilkemm għadha poġġiet li ma jkollhiex terġa’ tqum): Sinjura Depawli! (Tiftakar li hi ħafja, terġa’ tpoġġi biex tipprova ddeffes iż-żarbun lura f’saqajha.) Sinjura Depawli! (Tqum u tersaq fuqhom izzappap.) Elen, ruħi! (Tgħannaqhom.)

NANNA: Sinjura Petronja! Kif int?

ELEN: X’ġara imma, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Uhh, u hekk, u hekk, ruħi! Niżżu ħajr ’l Alla! U intom, ruħi?

NANNA: Ma ġralek xejn, hux? Dik il-karozza?...

SA PETRONJA: Iva, tiegħi! Daqsxejn ta’ inċident – le, ruħi, ma ġrali xejn. (lil ELEN) Ford Cortina. ...GT! (Tiftakar – lin-NANNA) Imma dak il-kanċell, Sinjura Depawli! Dak il-kanċell! Araw x’tagħmlu ta! Dik il-kantuniera perikoluża wisq. Ma jmisskomx tħalluh magħluq dak il-kanċell! Tridu taraw x’tagħmlu! Miraklu ma bqajtx tal-kolp.

ELEN: Tridni nġiblek xi ħaġa għall-qatgħa?

SA PETRONJA: ...San Kristofru daħal għalija, għandek tgħid! (lil ELEN) Le ruħi, mhux għalissa. (lin-NANNA) Naturalment kont liebsa s-seat belts, of course! Allura! Kulħadd tajjeb niżżu ħajr ’l Alla? Għadni kemm rajt lil Samwel. Uuuuh kemm kiber jaħasra! Sar fih ġuvni ġmielu. L-istess bħal missieru. Fula maqsuma!

Id-dawl tal-fanali tal-karozza jintefa f’daqqa.

SA PETRONJA : ...Fula maqsuma!

NANNA: Fejn hi t-tifla?... Frida? Ma ġietx miegħek?

SA PETRONJA: Hi mela! Hawn qiegħda. Ħallejtha fis-salott ma’ Nikola.

NANNA (jinbet suspett): Ma’ Nikola?

ELEN: Fis-salott m’hemm ħadd.

NANNA: Minn hemm għadna ġejjin.

SA PETRONJA (tħares minn waħda għall-oħra): Ħeqq, hemm ħallejtha nofs siegħa ilu!

NANNA: Nofs siegħa ilu?

ELEN: Int mhux issa għadek kemm wasalt?...

SA PETRONJA: Issa? Fl-erbgħa u nofs – puntwali! Puntwalissima!

NANNA: Imma Nikola qal fil-ħamsa kellek...

SA PETRONJA: X’qal Nikola jien ma nafx, imma jien fil-ħin ġejt! Infatti Nikola ġie jilqagħni fil-bieb. Imbagħad bilkemm dħalna fis-salott li ma talabnix il-karti tal-adottazzjoni! Għalxejn għidtlu li l-karti kont tajthomlu diġà! Bilkemm ma riedx jitfagħna ’l barra. Jien – b’rispett lejk ta, Sinjura – jien bil-qalb it-tajba mort lura d-dar nara nsibhomx. Imma le ta, le ta, jien naf li tajthomlu s-Sibt li għadda! Imma dak Nikola ma nafx (b’subgħajha tagħmel sinjal ma’ moħħha – għandu skorfina nieqsa?) Dak Nikola... Insomma! U tort tiegħu ta – tort tiegħu dik il-ħabta! Hu qalli biex meta niġi lura nipparkja hemm wara. Tort tiegħu!

ELEN: Issa nġiblek grokk, Sa Petronja.

NANNA: Imma fejn huma issa?

SA PETRONIA: Jien jiddispjaċini għal dik is-serra. Niftakarha fi żmien żewġek, Alla jaħfirlu... Issa naturalment m’hemmx wisq xi tkisser, nammetuha...

ELEN: Ħa mmur nerġa’ nittawwal fis-salott. Żgur ma tiħux xi ħaġa?

SA PETRONJA: Insomma, forsi ftit wiski. (Hi u ħierġa ELEN) Neat! (ELEN tieqaf.) Il-wiski – neat!

ELEN: Neat. (Toħroġ.)

SAMWEL jidħol mil-loġġa, jimsaħ idejh fix-xagħar ta’ parrokka kulur bjond imdennes.

SAMWEL: Dak il-bumper Alla m’għamlu, Sa Petronja. (Inewlilha ċ-ċwievet tal-karozza.)

SA PETRONJA: Grazzi, Samwel ruħi. Imnalla hemm l-inxurans... (Tintebaħ x’għandu f’idejh u taħtaflu l-parrokka.) Hemm x’il-imniegħel qed tagħmilli bil-parrokka!

SAMWEL: Parrokka?... Ħsibtha gozz qanneb!

SA PETRONJA: X’qanneb qanneb!...

SAMWEL: ...Sibtha fis-seat tal-karozza.

SA PETRONJA: ...Swietli għoxrin lira dik! U int timsaħ iż-żejt fiha!

SAMWEL: Veru, Nann! Ma kontx naf!…

NANNA: Skużah, Sa Petronja, naħseb veru...

SA PETRONJA: Uuu, ma jimpurtax! Naf li jmissni nistennieha jien wara kollox. Imsejkna armla – lanqas tipprova tikkura ruħha xi ftit ma tista’, u ma tħallix id-dwejjaq jagħmlu biha!... Uuh, x’tistenna min-nies wara kollox?

Tirranġa l-parrokka sewwa. Tqum. Wieqfa u dritta, tieħu l-ingwanti u n-nuċċali tas-sewqan f’idejha – issa fiha figura aktarx prepotenti, grotteska dejjem, imma minaċċuża wkoll.

SA PETRONJA: Kelma! Kelma li hi kelma rrid nisma’! Dak kollox. U nurihom jien min jien. Ħadd qatt m’għamilli l-bżar fuq imnieħri jien – qas meta kien ħaj Bertu. L-inkwiet li rajt ma’ wiċċi jien nafu... Imma ħadd qatt m’azzarda jgħid kelma li hi kelma fuqi! Lili, Sinjura Depawli, lili ħadd ma nħalli jgħid xejn fuqi jien. Ħadd!

NANNA: Poġġi ftit imma, Sa Petronja. Wara ħabta bħal dik...

SA PETRONJA: Le, m’għandi xejn – m’għandi xejn.(Tpoġġi.) Wara kollox mhux tort tagħkom. Jiena u int fl-istess ilma wara kollox. Taf daqsi x’inhu lsien in-nies. Li kieku ma kienx għalikom wara kollox, li sa tagħmlu din l-opra ta’ karità ma’ Frida... u miegħi wkoll, nammetti, miegħi wkoll. U niżżu ħajr l’Alla għas-Sur Nikola wkoll, wara kollox...

NANNA (iebsa): Jista’ jonqos!

SA PETRONJA: Hi mela. Eh, hu ried ikun. Sibt anġlu kustodju fih jien dak. Bħalma sibtu int wara kollox, Sinjura Depawli. Eh, dak Nikola x’fih! Hu ried ikun għalija insomma. Hu stinka u ħadem miskin sakemm ġibna kollox b’wiċċ il-ġid. Ġab karti, ċertifikati, prokura... ma ngħidlekx kemm ġera. Raġel tar-ruħ dak, minkejja kollox.

NANNA: Minkejja kollox.

SA PETRONJA: Issa kemm ilu magħkom dak, aqtagħli kurżità?

NANNA (xotta): Ilu.

SA PETRONJA: Minn qabel miet l-imsejken żewġek, hux hekk, Alla jagħtih il-ġenna?

NANNA: Hekk hu

SA PETRONJA: Kemm kienu ħbieb tal-qalb!

NANNA: Kien sekond kuġin infatti.

SA PETRONJA: Eh iva? Tal-familja mela! Hi kif lanqas qatt m’għaddieli minn moħħi! Imma minn dejjem kienu ħbieb.

NANNA: Ħbieb kbar.

Minn ġewwa jibdew jinstemgħu jogħlew l-ilħna ta’ ELEN u NIKOLA jargumentaw.

SA PETRONJA: U saru ħbieb akbar wara – irrid ngħid, wara li żżewweġ lilek. Ruben tiegħek irrid ngħid, Alla jaħfirlu! Mhux, Nikola!

NANNA (l-ilħna barra qed jinkwetawha): Samwel dieħel l-Università dis-sena – ma naħsibx li qallek is-Sur Nikola.

SA PETRONJA: L-Università! (Iddur fuq SAMWEL) U s-Seminarju? Jien kont mingħalija li int kont għal...

NANNA: Kien. Skużani ftit. Għidilha int, Samwel

SAMWEL: Kont. M’għadnix.

In-NANNA taħsel sa toħroġ, iżda tilħaq tidħol ELEN. Ġabet gabarrè u xi tazez bil-wiski, iżda tibqa’ bla ma toffri lis-SA PETRONJA, moħħha f’xi ħaġa oħra li qed tinkwetaha.

ELEN: Ġej Nikola...

SA PETRONJA (tqum biex tieħu l-wiski): U Frida? Miegħu wkoll, le?

ELEN (bilkemm taraha): Iva Frida wkoll, Ma. Imma mhix Frida...

Jitfaċċa fil-bieb NIKOLA. SAMWEL iqum bilwieqfa jħares lejn il-bieb miftuħ u lejn xi ħadd dieħel wara NIKOLA.

NIKOLA: Bonasera. Skużawni ddawwart, imma... (ħjiel ta’ tbissima) ...it-tifla marret taħsel ftit idejha.

NANNA: Is-Sa Petronja qaltilna li ilha hawn mill-erbgħa u nofs. Mhux fil-ħamsa għidt kellha tiġi?

NIKOLA: Daqsxejn ta’ malintiż naħseb. (Lis-SA PETRONJA, li tkompli ddur għall-wiski wara ELEN) Smajt ħoss ftit ilu. X’kien?

SA PETRONJA: Iva, jien! Il-karozza tiegħi! (Tiftakar.) Imma dak il-kanċell, Sur Nikola! Min fettillu jsakkru?

NANNA: Fejnha t-tifla, Nikola?

NIKOLA (jixgħel id-dawl tal-linfa f’nofs il-kamra u jdur lejn ilbieb warajh): Hawn hi; ġejja.

SA PETRONJA: Miraklu ma bqajtx tal-post! (Tinduna li mhumiex moħħhom fiha.) Imma fejn baqgħet dik?

NANNA (leħinha ma jixhidx l-irtubija ta’ kliemha): Għandi nifhem li għandek xi sorpriża żgħira oħra għalina, Nikola?

SA PETRONJA: X’sorpriża? (Leħqet ma’ ELEN) Mument wieħed! (Tieħu bikkerin wiski.) Grazzi!

NIKOLA: Idħol – idħol.

Titfaċċa PETRA, imbiddla kif rajnieha fil-bidu tal-att. B’xagħarha maħlul u mitluq fuq spallejha, u issa li għamlet ukoll il-“makeup”, tidher li għandha xi ħames snin aktar u tixhed maturità u ġmiel li ma kontx tobsorhom fi tfajla tal-età tagħha.

NIKOLA Nintroduċilkom lil Petra.

NANNA: Petra? U Frida?...

SA PETRONJA (bilkemm nofs ħarsa lejn PETRA, tniżżel ilbikkerin vojt fuq il-gabarrè u dlonk taħtaf ieħor): Iva, ta! Nikola forsi ma qalilkomx. Imma għedna xieraq li nsibulha isem ġdid issa li sa tibda ħajja ġdida magħkom. Taf int, nutari u avukati, u issa li qegħdin fiż-żifna... ħsibt li l-isem Petra jkun jixraq, le? Taf int, għalija – Petronja – Petra! Ma tarawhx li jaqbel? (Tixrob il-wiski.) Ersaq, ersaq, Petra... Dejjem qisha binti kienet jaħasra! (Tieħu id PETRA u tressaqha ’l quddiem.)

NANNA: Imma... Din Frida allura? U dik il-libsa?...

SA PETRONJA: Pjuttost sempliċi naf. Petra tiegħi dejjem... (Tieqaf issummata tħares lejn id PETRA; id-dwiefer foloz, twal u ħomor jaqtgħulha nifisha. Imbagħad tħares sewwa lejn PETRA… u twerżaq waħda.) Frida! Ġesù Ħanin! Frida, hemm x’għamilt? Santamarija!

NIKOLA: Ippermettili, Sa Petronja – ħsibt u rajt li kien jixraq tbiddel xi ftit wara l-vjaġġ...

SA PETRONJA: Santamarija! Vjaġġ! Xi vjaġġ, Nikola? Lanqas domna għaxar minuti ġejjin! U xagħarha – dik il-libsa... U dawk! Dawk id-dwiefer!... Dawk foloz?

NIKOLA: Ma nafx ngħidlek. Ma jidhirlekx imma li l-libsa tixirqilha? Ħallejtha titla’ fuq u tirranġa ftit ruħha. Ngħidlek is-sew ma stennejtx dan kollu.

NANNA: Xi stennejt allura, Nikola?

ELEN: Dik libsa ta’ Sylvie kienet, Ma!

SA PETRONJA: Sylvie? Aah! Sylvie – omm?... (Tħares lejn SAMWEL.) Aah! Imma xorta ta! U ma missekx ħallejtha tuża make-up, Sur Nikola!

NIKOLA: Mea culpa!

SA PETRONJA: Imma int, Frida, x’fettillek, ja belha! U propju llum imbagħad, meta sa jarawk l-ewwel darba! (Lin-NANNA) Niżgurak imma, Sinjura, niżgurak li qatt m’għamlitha qabel. Lanqas qatt ma ħallejtha tmiss xejn ma’ wiċċha. Bilkemm terra, aħseb u ara! U dawk id-dwiefer imbagħad! Lanqas jien ma naf kif nużahom!

NANNA: Ma tgħidlix imma xi stennejt, Nikola? Għalfejn dan kollu? Għaliex issa? Għad baqagħlna żmien aħna, Nikola, għal aktar...(Teżita – l-preżenza tas-SA PETRONJA li żżommha.) Aktar?...

NIKOLA Għaliex le, Tereża? Sakemm wieħed għad għandu nifs f’ruħu, jeħtieġ, anzi, huwa dmir. Jeħtieġ wieħed ikompli, dejjem aktar!...

NANNA: L-għanja taċ-ċinju forsi.

ELEN: Imma ma jistax ikun, Ma! Dan iżżejjed issa!

NANNA: Elen!

ELEN tkun sa tkompli, imma tintebaħ bil-ħars mimli ħrara u kurżità tas-SA PETRONJA u trażżan ruħha bi sforz kbir.

NANNA: Elen, mur ara hux lest it-te. Mur!

ELEN sa fl-aħħar tiċċaqlaq u timxi lejn il-bieb.

NANNA: Skużana, Sa Petronja. Imma dik il-libsa, taf int, iġġibilna ħafna memorji u tifkiriet. Int tifhem.

SA PETRONJA: Hi mela jaħasra! Imma tibżax, il-Bambin ħanin u jaħseb fina lkoll. Tara kif issir tħobbha int ukoll daqs li kieku kienet bintek! Min jgħidlek int li mhux il-Bambin bagħtlek lil Frida flok Sylvie?

ELEN (għadha fil-bieb): Ikolli ngħid aktar ġabhielna s-Sur Nikola milli l-Bambin.

SA PETRONJA: Skużani ta, m’iniex nifhem?

ELEN (tidħol lura): Ara mela, ħa ngħidlek jien, Sa Petronja. Il-problema hi li jiena – aħna lkoll, mhux hekk, mamà? – aħna konna ħsibna li din Frida tiegħek...

NIKOLA: Petra – Petra tagħna issa.

ELEN: Petra! Din... din Petra tiegħek, ma kinetx għajr tifla! Tifla żgħira! Ir-ritratt li wriena Nikola...

NIKOLA: Nammetti, kien ritratt tal-Griżma. Ma stajniex insibu ieħor.

SA PETRONJA: Jiġifieri... Imma skużi ftit, ta. Skużawni, m’iniex nifhem. Kont għidtlu jien lis-Sur Nikola – kont għidtlu! Ħsibt li konna ċċarajnieh dak il-punt! (Iddur fuqu.) Kont rajtha int ukoll! Taf li m’għandhiex għajr sbatax-il sena.

ELEN: Sbatax-il sena? Sbatax!

SA PETRONJA: Insomma, tmintax l-aktar l-aktar; taf int, (Tbaxxi leħinha.) wara kollox dokument tat-twelid qatt ma kien instab!

ELEN: Tmintax! Tisma’, Ma! Tisma’! ...Ara ħa ngħidlek mela, Sa Petronja, aħna stennejna tifla ta’ disa’ snin u issa int iġġibilna…

SA PETRONJA (tfur): Disgħa? Disgħa!... Imma ruħi ma nafx kif kellkom dik l-impressjoni! Ħsibt li Nikola qalilkom kollox.

NANNA: Nikola mhux dejjem jgħid dak li jfisser...

SA PETRONJA: Eh, imma nittama li jfisser dak li jgħid!

NIKOLA: Serraħ moħħok, Sa Petronja...

SA PETRONJA: Nittama!...

NIKOLA: Ma sa jinbidel xejn. Serraħ moħħok. Issa li għaddejna l-karti kollha u wasalna s’hawn, orbot fuqna; m’aħniex sejrin lura minn kelmtna.

SA PETRONJA: Tmorru lura! X’jiġifieri tmorru lura?... Irrid ngħid, ma jistax ikun Nikol, sieħeb! Mhux issa! Mhux wara li lestejna kollox! U Dun Pawl? Dun Pawl – x’jgħid Dun Pawl? Kien tant kuntent miskin li rranġajna kollox u spiċċa kollox b’wiċċ il-ġid!

ELEN: Tabilħaqq – u b’dik il-ħerqa kollha biex joħroġha minn darek!

SA PETRONJA: Eh iva, mela… (Tħalliha tgħaddi.) U jaħasra jien ma nistax inżommha aktar – emmnuni ma nistax! Issa li Bertu tiegħi ħallieni (bikja) tafu kif sibt ruħi! Jaħasra stinka tant Dun Pawl – stinka tant!

NIKOLA: Saħansitra l-isem bdilnielha.

SA PETRONJA: Mela jaħasra Petra tiegħi. U tal-Għaqda – is-Soċi! – dawk ukoll imsieken...

NIKOLA: U s-Superjura; xi tgħid kieku s-Superjura?

SA PETRONJA: Mela! U l-fiera – il-fiera, Sur Nikola! (Lin-NANNA u ELEN) Intom ma tafux, ma tantx toħorġu – mhux għax intikom tort, ta! – imma kieku tafu kemm xogħol qed isir għall-bażâr għall-aħħar ta’ dax-xahar! Tafu li kull sold li sa nagħmlu sa nagħtuh lilkom għall-bżonnijiet ta’ Petra; tafu hux, Sinjura Depawli?

NANNA (ħjiel li sa ċċedi): Nafu, iva, Sa Petronja…

ELEN: Imma aħseb ftit, Ma!... (Tbaxxi leħinha.) Issa li Samwel rega’ magħna... Aħseb ftit issa. Għax qed ninsew ħaġa, Sa Petronja. Issa saret ftit aktar delikata l-biċċa. Qabel, kollox sew, sakemm ħsibna li ma kinetx għajr tifla żgħira din Frida... U fuq kollox, billi Samwel ma kienx sa jkun hawn. Qed tifhem? Imma issa…

SA PETRONJA: Issa xiex?

NIKOLA: Samwel kellu jibqa’ s-Seminarju suppost, jiġifieri.

ELEN: Le! (Tipprova trażżan ruħha.) Le! Jiġifieri issa sa jkollna ġuvni u tfajla hawn ġew, taħt l-istess saqaf. Wara kollox, aħna nies tal-affari tagħna, Sa Petronja, u ma rridux li nagħtu x’jgħidu lin-nies…

SA PETRONJA: Aaah! Uh, u n-nies – in-nies! Puu għan-nies! Imma u iva, jekk noqogħdu nagħtu kas in-nies! Wara kollox – jekk sa noqogħdu niskruplaw issa!... Nies u mhux nies, jekk ma nagħmlux l-opri tajba f’din id-dinja biex inpattu ta’ dnubietna, fejn irridu nagħmluhom? Ilkoll midinbin, wara kollox. L-opri tajba jridu jkunu għalina. Nafdaw f’Alla, dik hi. Eh, u aħna, Sinjura, is-Soċi kollha, aħna dejjem naħsbu fikom ilkoll fit-talb tagħna, veru Sur Nikola?

NIKOLA: Hekk hu. U forsi, ’kk Alla jrid, Samwel għad jista’ jerga’ jaħsibha dwar is-Seminarju. Mhux l-ewwel darba din…

SAMWEL: Qatt!

NANNA: Qatt fuq li qatt!!

SA PETRONJA: Ġesù Marija!

NANNA: Ara, daqshekk biżżejjed. Issa li hemm hemm.

NIKOLA: U jsir li jsir, mela?

NANNA: Li kellu jsir ilu li sar.

ELEN: Imma Ma, aħseb ftit…

NANNA: M’hemmx x’taħseb aktar. It-tifla hawn qiegħda u hawn tibqa’.

SA PETRONJA: Grazzi, Sinjura! Int qalbek tad-deheb! Kont naf li m’intix sejra tonqosna fis-siegħa tal-prova! Il-Bambin għad ipattilek. Tista’ tibqa’ ċerta li lkoll napprezzaw is-sagrifiċċji li dejjem tagħmel magħna. Ma ridniex naqilgħulkom xi inkwiet, inti taf...

NANNA: Ebda inkwiet. Komplikazzjoni żgħira li setgħet ġiet evitata. Ħasra li Nikola inzerta nesa dettall żgħir – l-età ta’... Petra mela, hux hekk?

NIKOLA: Nammetti, ħtija tiegħi.

SA PETRONJA: Iva, imma ma ġara xejn. Kollox dejjem jispiċċa b’wiċċ il-ġid, niżżu ħajr ’l Alla. Ersaq, Petra, ruħi. Qatt ma sa jkollok xi tgerger minnha ibqa’ ċerta. Jien naf x’konsolazzjoni kelli biha f’dari.

ELEN: Persważa! Kont smajt li hi kienet li ħadet ħsieb l-imsejken żewġek kemm dam marid!

SA PETRONJA: Hi? Jien! Jien kont għalih! Mela hi! Nammetti kienet tgħinni, mela ma kinetx, eeh, imma aħna dejjem żammejnieha fuq wiċċ l-idejn.

ELEN: U speċjalment is-Sur Bert...

SA PETRONJA: Fuq wiċċ l-idejn! Dejjem rat imħabba u rispett – rispett! – mingħandna! Mhux hekk, Frida, eh? Tkellem ftit ruħi! Għidilhom int lis-sinjuri!

PETRA: Iva, Sa Petronja.

SA PETRONJA: Iva – iva xiex? Għidilhom ċar, ruħi binti. Dis-santafjakka kollha llum!... Meta trid taf tiċċaċċra, tafux. Uuhh, dawn it-tfal, brikkuni l’ huma!

SAMWEL: Naħseb riedet tgħid, iva, dejjem rat imħabba – u rispett – mingħandkom.

SA PETRONJA: Eh – mela x’inhu. X’għidt jien?...

Pawsa twila u imbarazzanti; SAMWEL u PETRA ċ-ċentru tal-attenzjoni.

NIKOLA l-ewwel wieħed li jiċċaqlaq. Jieħu bil-mod lil PETRA minn driegħha u, b’ġest kavalleresk, iressaqha ’l quddiem.

NIKOLA: Forsi wasal il-waqt għall-introduzzjonijiet, xi tgħid, Sa Petronja? Ersaq, Petra. (Idur biha lejn SAMWEL li malajr jinza’ n-nuċċali u jaħbih fil-but tal-ġlekk..)

SA PETRONJA: Hi, tassew, ara dik kif baqgħet fil-bieb! (Pronta taħtaf driegħ PETRA. Lin-NANNA) Tiskanta kemm baqgħet grixtija għall-età tagħha, Sinjura! Ersaq Frida – ersaq. Din is-Sinjura Depawli. Minn issa ’l quddiem għandek tqisha bħal ommok oħra.

IN-NANNA tieħu ħafif b’id PETRA.

PETRA: Għandi pjaċir.

NANNA (ħarsa intensa): Kif inti, Petra ruħi?

PETRA: Tajba grazzi.

SA PETRONJA: U din Elen. Ma tiħux għalik hux Elena ruħi jekk issejjaħlek zija Elen?

ELEN ma teħodlhiex b’idejha – qajla tmejjel rasha b’tislima.

SA PETRONJA: U dan taf, m’hemmx għalfejn ngħidu, is-Sur Nikola... Hi ara daqsxejn kont sa ngħid Depawli! Kif dejjem ninsa kunjomok imma. Hawn qiegħed fil-ponta ta’ lsieni ta!

NIKOLA: Ma ġara xejn – Nikola biżżejjed għalija. Diġà ltqajna, hekk jew hekk. (Jieħu b’id PETRA.)

SA PETRONJA: ...Hi, ara kif insejt!

NIKOLA (iżomm id PETRA u jdawwarha lejn SAMWEL): U dan – dan Samwel. Depawli – m’hemmx għalfejn ngħidu.

SAMWEL (joħroġ idu indeċiż): Hi! Pjaċere...

PETRA: Pjaċere. (Iżda ma teħodlux b’idu.)

NANNA (tqum): Tajjeb! Dak it-te, Elen. Aħjar ngħaddu, xi tgħid, Sa Petronja? Kollox lest fis-salott, Elen?

SA PETRONJA: Eh, iva, għandi nixfa jaħasra. Ejja, Petra ruħi.

NANNA: Iva, imma forsi l-ewwel aħjar tmur terġa’ tbiddel u tneħħi dak il-make-up, xi tgħid?

SA PETRONJA: Mela! Ħadthieli minn ħalqi jaħasra! Kapriċċuża wisq dik il-libsa naraha, le? U dawk il-fjuri wkoll! (Tieħu bukkett żgħir ta’ fjuri mwaħħal fuq sider PETRA.) U tal-plastik fuq kollox! (Ixxomm.) Imma jfuħu ta! Hi – Xantall Number Two – Naqta’ rasi! Xomm! Xantall Number Two! Xi għoxrin lira dik ta, mhux ċajt! U flixkun daqs nitfa.

ELEN ressqet lil PETRA lejn it-taraġ. PETRA tieqaf f’tarf it-taraġ, tgħidilha xi ħaġa.

ELEN: Samwel, mur daħħal l-affarijiet ta’ Petra mill-karozza.

SA PETRONJA: Iva, bilħaqq. Hawn iċ-ċwievet, Samwel. Żewġ bagalji kull m’hemm. (Waqt li tfittex fil-portmoni tgħaddi l-fjuri lil NIKOLA.) Hawn ħa. Baqa’ xi affarijiet nġibuhom darb’oħra.

SAMWEL: Għaliex jien? Għax ma jmurx Nikola?

NANNA: Iġġibhiex bit-tul, Samwel. Mur, iddumx.

ELEN u PETRA jitilgħu t-taraġ u joħorġu. SAMWEL joħroġ kontra qalbu mil-loġġa. Huwa u ħiereġ jolqot siequ fuq xi ħaġa li waqgħet mal-ħabta tal-karozza – xi qasrija... Ifajjar daqqa ta’ sieq u jiġbed waħda.

SA PETRONJA: Ġieżuġież!

NANNA: Skużana, Sa Petronja. Tifel xi ftit diffiċli kultant.

NIKOLA: M’għadux tifel.

SA PETRONJA: Eh, imma qiegħed f’dik l-età – dik l-età! Bħal Petra tiegħi. Ngħidlek is-sew, meta rajthom hekk, ħdejn xulxin l-ewwel; hekk għidt.

NIKOLA: X’għidt, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Mhumiex aktar tfal, dak li għidt – mhumiex tfal! U rajthom tant jaqblu wkoll, ma taħsibx? Eh, mhux li kien kont għadni ta’ dik l-età jien, Sur Nikola!

NIKOLA: Hekk hu, hekk hu. (Itaptpilha idha – ironiku. Lin-NANNA) Ma rajthomx jaqblu int ukoll, Tereża?

NANNA: Mhux partikolarment. Imma aħna kellna ftehim, Nikola. Ma missekx.

SA PETRONJA (xejn ma jaħarbilha): Xi ftehim?

NANNA: Xejn partikolari. Xejn bil-miktub.

NIKOLA: Ta’ barra barra?...

SA PETRONJA: Ta’ ġewwa ġewwa!

NANNA: Hekk hu. Ejja ħu xi ħaġa, Sa Petronja.

NIKOLA (ixomm il-fjuri f’idejh): Ifakkruk fi żmien iż-żbir, ma taħsibx, Sa Petronja?

SA PETRONJA (tieħu l-fjuri): Ma nafx, Nikola. Int tifhem, ħi!

NANNA: Fi żmienna l-ġiżimin kienu ta’ vera. (Tieħu l-fjuri hi.) Fwieħa ta’ vera. Mentri llum...

SA PETRONJA: Xantall Number Two!

NANNA: Xantall Number Two. (Titlaq il-fjuri fuq il-mejda.) Ejja, Sa Petronja, it-te lest.

SA PETRONJA: Grazzi. Isma’, ma niskomdakomx, hux?

NANNA: Ebda skomdu. Ftit taqlib ta’ mument, imbagħad kollox bħal qabel. Itfi warajk xħin toħroġ, Nikola. (Toħroġ mill-bieb tax-xellug mas-SA PETRONJA.) Ma tiħux xi żewġ gallettiniet?

SA PETRONJA: Hi, dażgur!... Kont għidtlek li nhar it-Tnejn sejra Taormina? Le, dażgur, li le. Tliet ġimgħat biss, tafx... (Toħroġ.)

NIKOLA jitlajja qabel joħroġ warajhom – jieħu l-fjuri minn fuq il-mejda u jersaq jitfi d-dawl tan-nofs tal-kamra.

Jibqa’ biss id-dawl f’ras it-taraġ u bozza mixgħula barra l-loġġa. NIKOLA jersaq lejn l-iskrivanija, ixomm għal xi waqtiet il-fjuri tal-plastik, imbagħad iqegħedhom fuqha u jixgħel id-dawl tal-lampa. Sodisfatt, joħroġ.

L-għanja tal-flawt bdiet tinstema’ ’l bogħod

SAMWEL jidħol mil-loġġa b’żewġ bagalji f’idejh u jitlaqhom f’tarf it-taraġ. Jieqaf jistrieħ ftit, jgħaddi idu minn xagħru donnu jrid jippettnah. Idur u jagħti pass biex jidħol fis-salott, iżda jieqaf hekk kif jisma’ l-leħen għoli tas-SA PETRONJA tiċċaċċra hemm ġew. Jieħu nifs qawwi, u jerġa’ jdur lejn it-taraġ; jitbaxxa u jibda jagħmel il-“push-ups”, jgħodd taħt l-ilsien, “One-two; one-two...”

PETRA titfaċċa f’ras it-taraġ. Imbiddla u liebsa l-istess libsa sempliċi li kellha fil-bidu tal-att. Tinżel it-taraġ, pass pass mal-“one-two, one-two” ta’ SAMWEL li ma jintebaħx biha qabel ma tasal xi ftit tarġiet minn isfel.

Għalkemm ma jgħollix rasu, nindunaw li ntebaħ biha għaliex inaqqas ir-ritmu tal“push-ups” hekk kif hi tnaqqas il-passi tagħha.

ELEN titfaċċa f’ras it-taraġ imma tibqa’ fuq tħares lejhom.

PETRA tieqaf xi żewġ tarġiet ’il fuq minn SAMWEL hekk li għajnejh, mingħajr ma jgħolli rasu, huma bi dritt saqajha. Jieqaf. Imbagħad, jiddritta saqajh b’nofs qabża ħafifa ’l quddiem u jġib ruħu kokka. Iħares ’il fuq lejha.

SAMWEL (bilkemm jagħrafha): Petra?

PETRA: Frida. (Bil-mod toħroġ idha lejh.)

SAMWEL: Frida... (Joħroġ u jgħolli id waħda lejha biex tgħinu jqum fuq saqajh.) Rapunzell, Rapunzell, dendel xuxtek.

Tmiem L-Ewwel Att

IT-TIENI ATT

L-istess xena tal-ewwel att. Tard waranofsinhar – jum xemxi imma kiesaħ. Il-purtieri ħoxnin tax-xitwa huma magħluqa tul il-loġġa u x-xena hija mdallma.

Għall-bidunett, forsi wkoll qabel jitla’ s-siparju, minn barra jinstema’ kultant dak li wieħed jista’ jaħseb li hu l-għana ta’ pitirross – fil-fatt huwa l-ħoss ta’ suffara tal-insib.

Mill-bieb imdendel żlugat tal-loġġa jidħol SAMWEL; għandu ktieb miftuħ f’idejh u xi tnejn oħra taħt abtu. Liebes bħal filbidu tal-ewwel att: jeans, T-shirt u papoċċ, iżda fuq spalltu għandu mitfugħ flokk tas-suf. Mhux liebes in-nuċcali u xagħru huwa itwal u qed iħallih jinżillu għal fuq widnejh u għonqu.

Jagħti xi żewġ passi għal ġol-kamra taparsi medhi jaqra, imbagħad jgħolli ħarstu bil-mod. Malli jara li m’hemm ħadd, jersaq lejn il-kurutur, jissemma’ għal ftit, jieħu nifs ta’ serħan u jitlaq il-kotba bl-addoċċ fuq il-mejda. Imur fil-bieb tal-loġġa u jagħti tisfira ħafifa. Imbagħad jiftaħ beraħ il-purtieri tal-loġġa.

SAMWEL: Ikun id-dawl!

Ipoġġi fuq waħda mit-tarġiet ta’ ġewwa tal-loġġa u jfarfar it-trab u l-ħamrija mill-qalziet u l-papoċċ.

PETRA tidħol ħafja mill-ġnien. Xagħarha huwa maħlul u mitluq għal fuq libsa ħafifa tas-sajf aktarx twila u sempliċi marbuta madwar qaddha b’ terħa tal-ħarir.

PETRA (tħoll it-terħa u tħalli l-keffa tinżlilha taħt l-irkoppa): Fejn huma?

SAMWEL: Min jaf? Mhux xi mkien hemm ġew? X’int ittawwal dik il-libsa, beżżiegħa! Baqgħalhom kwarta biex jinżlu.

PETRA: Hekk jew hekk m’erġajniex ħerġin. (Tibda tiġbor xagħarha f’malji.)

SAMWEL: Għala le? (Iqum – joħroġ suffara tal-insib mill-but tal-jeans.) Dak it-trabokk ikolli nneħħih minn hemm. U jekk nirranġa dis-suffara... (Jipprova jsaffarha darba, darbtejn – għalxejn.) Għandek hair-pin? (Jiġbidlha xagħarha u jħollilha l-malja.) U ħallih hekk dak ix-xagħar!

PETRA (tipprova tinġibed minnu): Ħallini!

SAMWEL (idejh madwar għonqha b’xagħarha maħlul): Hekk! Hekk isbaħ!

PETRA: M’ilekx kont tgħid li jogħġbuk il-malji. M’għadnix qisni tifla żgħira?

SAMWEL: Rapunzell, Rapunzell...

PETRA (tinġibed minnu – bierda): Rapunzell ma teżistix hawn ġew. Dak li tkun trid Elen, jew li tarana hemm barra.

SAMWEL: B’daqshekk! Belha jekk taħseb li noħroġ fis-serra biex nistudja!

PETRA terġa’ tibda tagħmel xagħarha f’malja.

SAMWEL: Int ma teħodlokx kopja. Quddiem in-Nanna mod, quddiem Elen ieħor...

PETRA: U quddiemek?

SAMWEL: Fejn naf. Qisek kamalejont.

PETRA: Kliem tqil ma nifhmux.

SAMWEL: Hemm int; tagħmilha tal-belha.

PETRA: Tal-injuranta. Għax hekk jixtiequ jarawni huma.

SAMWEL (jerġa’ jipprova s-suffara – għalxejn): Għidtlek jien tiċċaqlaqx! Issa min jaf x’irid ikun biex naraw xi malvizz ieħor hemm barra!

PETRA: Jien ma tniffistx. U sa fejn naf jien ma rajt ebda għasfur.

SAMWEL: Jien rajtu imma. Kien nieżel lejn it-trabokk xħin int ilqatt dak il-barmil.

PETRA: Ma missekx ħallejt il-ġir hemm. Qaltlek Elen. Tgħid nixef il-papoċċ? Tiżbranani dik jekk nidħollha nżelleġ hawn ġew.

SAMWEL: Ħalliha tgħid int. Fejn għidt kien hemm labra?

PETRA tmur lejn il-purtiera tal-intrata u taqla’ labra minn ma’ pieg fil-għoli.

SAMWEL: Għadhom iqegħduhom hemm – fil-għoli, bħal meta kont żgħir!

Jieħu l-labra mingħand PETRA li tpoġġi ħdejh fuq it-tarġa tal-loġġa. Issoffilha subgħajha għax tniggżet bil-labra.

SAMWEL inaddaf is-suffara, imbagħad jipprova jsaffarha.

PETRA: Tista’ tarmiha. Ta’ min kienet?

SAMWEL: Tan-Nannu naħseb. Jew missieri. Fejn naf. (Jerġa’ jipprova jsaffarha.) Hemm int! (Pront iqum.) Ejja, ġejja?

PETRA (ma tqumx): Sa ndumu imma?

SAMWEL: Jekk trid tibqa’ hawn, ibqa’! (Jimxi lejn il-bieb imma mhux sa joħroġ mingħajrha.) Oqgħod aħdmilha l-peduni lil Elen. Tieħu gost bik!

PETRA: Qatgħet qalbha tgħallimni naħdem is-suf. Illum suppost kellha tgħallimni r-rakkmu. U għax qabbditha n-Nanna, mhux għax trid hi.

SAMWEL: Dak għax qed tiddiżappuntaha – lin-Nanna wkoll. F’ġimagħtejn malajr intebħet li mhux lakemm tirbħek kif ġieb u laħaq lilek.

PETRA: Xi trid tirbaħni lili?

SAMWEL: Ma ċċedilhiex biżżejjed, dik hi.

PETRA: Forsi għax jien ma nafx inċedi. Imma qatt ma nqastha mir-rispett.

SAMWEL (jidħaq): Rispett – int! Ħaġa ngħidlek però: veru sa taqbel magħhom int!

PETRA: Fiex naqbel?

SAMWEL: Arak! Tiddefendi ruħek b’mistoqsija. (PETRA tgħolli spallejha) Mhux għax inlumek. B’xi mod kulħadd irid jiddefendi ruħu hawn ġew. Tgħallimtha kmieni jien dik. U dak li jagħmlu, dejjem bi ħsieb. Ukoll l-istramberiji tagħhom...

PETRA: Tagħhom biss?

SAMWEL: Tagħhom – tiegħi wkoll messni għidt. Għax jien wieħed minnhom, irrid jew ma rridx. Jgħidu li wkoll meta kont żgħir, darba – forsi kelli sitt snin? – darba kelli xi ngħid man-Nanna. Ma nafx fuqiex – biss jgħidu domt xahar ma rridx ngħidilha kelma li hi kelma! U hi lili! Pika bejn tifel ta’ sitt snin u mara suppost matura! Temminha?

PETRA: Forsi. Forsi għalhekk ukoll nippreferi r-rabja bla rażan ta’ Elen.

SAMWEL: Għax tibża’ min-Nanna.

PETRA: Nibża’? Jien ma nibża’ minn ħadd. U minn kulħadd.

SAMWEL: Mur ifhmek. Trid noħorġu?

PETRA (tqum, imma bla għaġla): Għaliex taħseb tobgħodni Elen?

SAMWEL: Elen? Kieku għidtli Nikola...

PETRA: Le. Nikola ma jobgħodnix. Jużani iva, imma għall-bqija, ma jimpurtah assolutament xejn minni. Elen – Elen ħaġ’oħra.

SAMWEL: X’kienet dik ix-xenata ta’ dalgħodu?

PETRA (tgħolli spallejha): Qalet lin-Nanna biex tibdilli l-kamra.

SAMWEL: Reġgħet?

PETRA: Il-kamra t’Eżra eżatt fuq tiegħi, hux veru?

SAMWEL: Iva, għaliex?

PETRA: U dak il-garigor ta’ ħdejja kien iwassal ’l hemm fuq, le?

SAMWEL: Imma kellhom jagħlquh. Min jaf xi jrid ikun biex isewwuh.

PETRA: Għaliex dejjem imsakkar, inkaxxat, hemm fuq?

SAMWEL: Eżra? Għidtlek. Bilkemm jara – id-dawl jagħmillu ħażin. Jekk qatt tidħollu hemm ġew ma tara xejn – dlam kullimkien. L-unika tieqa jżommha mbarrata u mal-ħitan ħlief xkafef impestati bil-bebbux u tjur ibbalzmati ma tarax. U riħa ta’ buraxx u salnitru li taqsam...

PETRA: U n-Nanna qatt ma ssemmih. Jew tkellmu.

SAMWEL: Dik storja oħra... Ejja, ġejja?

PETRA: ...U Nikola dejjem jaħarbu.

SAMWEL jgħolli spallejh hu did-darba.

PETRA: Għax dik l-istess storja imma. Naf.

SAMWEL: Eżra jaħrab minn kulħadd. Anki minni!

PETRA: Minn Elen le imma.

SAMWEL: Xi ħadd irid jieħu ħsiebu.

PETRA: U billejl?...

SAMWEL: Xiex billejl?

PETRA: Filgħodu ma jista’ jagħmel xejn minħabba d-dawl. Imbagħad billejl ma jorqodx. Dal-lejl smajtu fil-kurutur. Ġie jħabbat mal-kamra tiegħi.

SAMWEL: Ftaħtlu?

PETRA (mument ta’ eżitazzjoni): Le.

SAMWEL: Fejn taf li kien hu?

PETRA: Smajtu – imnifsejh mas-serratura. Il-bieb ma kienx imsakkar. Sejjaħli wkoll. Sejjaħli Sylvie... Kienet ommok, mhux hekk?

SAMWEL: Kont għidtlek. Mietet ftit wara li missieri telaq. Eżra kien iħobbu wisq lil missieri. Tal-anqas hekk jgħid Nikola. (Jieqaf – imma jara li PETRA qed tistennieh ikompli. Idur ’il ġewwa – qata’ qalbu li sa joħorġu. Ikompli) Missieri kien għamel żmien kien taha għall-insib, u t-tjur kollha li jaqbad kien jagħtihom lil Eżra. Jgħidu kellu guva daqsiex mimlija għasafar hemm barra. Sakemm imbagħad, wara li telaq… (Jgħolli spallejh.)

PETRA: X’gara minnhom?

SAMWEL: Mietu.

PETRA: Mietu? Hekk – kollha f’daqqa?

SAMWEL: Qatluhom.

PETRA: Min?

SAMWEL: Huma. Elen kienet tgħid li kien Nikola... Imma mbagħad darba Nikola qalli li kienet in-Nanna. Jew setgħet kienet ommi, min jaf?...

PETRA: U dawk it-tjur kollha bbalzmati hemm fuq, allura dawk huma?

SAMWEL: Huma. U xi ftit oħrajn ukoll.

PETRA (mhux b’sentimentaliżmu): Miskin Eżra. Dal-lejl hu kien – jibki – waħdu – wara l-bieb fil-kurutur. Meta ftaħt il-bieb...

SAMWEL: Ftaħtlu mela.

PETRA: Stennejt ftit. Meta ftaħt imbagħad kien għeb. Stennejt wisq... Smajtu barra, fuq it-terrazzin, wara li dħalt.

SAMWEL: Darb’oħra Petra aħjar ma tiftaħx.

PETRA: Darb’oħra... (Tieqaf. Wara ftit tersaq lejn il-bieb tal-loġġa.) X’għasfur għidt li rajt hemm barra?

SAMWEL: Malvizz.

PETRA: Kemm ili hawn ma rajtx għasfur li hu għasfur. Donnha dik il-ġnejna misħuta. X’jiġu jagħmlu l-kaċċaturi ’l hawn?

SAMWEL: X’kaċċaturi huma? Jgħaddu ’l hawn kultant iva, imma bi drawwa – jew forsi bi sfida. Tiħux għan-Nanna.

PETRA: Rajt iċ-ċomb hemm barra imma, ħdejn is-serra.

SAMWEL: Forsi għalhekk iwaħħlu fihom għal dik il-ħerba hemm barra. Bħalma jwaħħlu fin-nassaba – u fit-tfal tar-raħal.

PETRA: Forsi ħatja huma daqs kemm hu ħati l-maltemp.

SAMWEL: U ż-żmien. Fuq kollox Nikola telaq kollox. Rajt lil Eżra kemm-il darba mbagħad, hemm barra, ikisser dak il-ħġieġ.

PETRA: Apposta?

SAMWEL: Apposta. Bil-ponn. Ġieli jien ukoll – jien ukoll ġieli noħlom narani hemm, f’nofs is-serra mkissra. Meta nqum ma niftakarx sewwa xi nkun ħlomt. Niftakar biss li narani hemm barra, idejja magħqudin ponn, mimlija demm... (Iħares lejn idejh.) Id-demm... Jekk hemm ħaġa li ma nissaportix...

PETRA (tħares barra): Ġej Nikola. Ħareġ mis-serra.

SAMWEL: Żgur sa jara t-trabokk.

PETRA: U żgur rana hemm barra.

SAMWEL (jgħolli spallejh): Aħjar għalih. Hekk jew hekk... (Imma xorta jipprova jfarfar xi trab minn fuqu u jirranġa u jgħaddi jdejh minn xagħru.)

PETRA, bilwieqfa mal-ġenb tal-bieb tal-loġġa, ma tiċċaqlaqx minn fejn hi – lanqas meta jidħol u jgħaddi minn ħdejha NIKOLA.

NIKOLA mhux liebes il-ġlekk imma l-istess qalziet u sidrija ta’ qabel u bil-kmiem tal-qmis imxammrin. Idaħħal miegħu żewġ qsari mdaqqsin, imxellfin u mimlijin trab, b’ġo fihom xi zokk ta’ palma bil-weraq nofsu niexef.

NIKOLA (iniżżel il-qsari – akkuża): Ħallejtu t-trabokk fuq il-ħerża tal-bir.

SAMWEL: Iva, naf; issa ndaħħlu. Mhix sa tarah in-Nanna, tiħux ħsieb. (Idawwar id-diskors fuq il-qsari.) Dawn għal fejn?

NIKOLA: Neħħih minn hemm. Damet biex ġietek in-namra lilek! ...Talbuhomlha għall-fiera, għal nhar il-Ħadd. Riħ isfel illum dik; it-trabokk ikun jonqosha. U trid xi fjuri mis-serra wkoll illum is-Sinjura, tarax. Għadha toħlom. Kultant ngħid jien, kultant ma nafx... (Ixengel rasu.)

PETRA (bierda, bla ma tħares lejh): Kont qed tnaddaf is-serra?

NIKOLA: Jien – innaddaf is-serra? U għaliex għandi nnaddaf jien, eh, għaliex? Xi trid tgħid biha int?

PETRA: Xejn. Staqsejtek.

SAMWEL: Iva kelma qaltlek. Tridx daqqa t’id? Indaħħlulek aktar qsari?

NIKOLA: Issa trid tgħin int?

SAMWEL: U iva! Għid – kemm trid aktar Elen?

NIKOLA (ħarstu dejjem fuq PETRA): Tista’ trid li trid dik. Tieħu dak li hemm. Hawn ġew għamlitu tagħha imma b’hemm barra ma tintrigax. Mela tieħu dak li ntiha jien is-sinjorina Elen. Dak li tieħu.

SAMWEL: U iva – issa nara x’hemm! Ġejja, Petra?

PETRA: Mur. Issa niġi.

SAMWEL ma jafx eżatt x’qed jiġri bejn NIKOLA u PETRA, imma bejn għax jifhem li hi tridu jitlaq, u bejn għax ħerqan biex iparpar, joħroġ.

NIKOLA jniżżel il-kmiem imxammrin u jmur idaħħal sellum li ħalla ħdejn il-bieb tal-loġġa.

PETRA, bla ma tiċċaqlaq jew tgħid xejn, iddur tosservah.

NIKOLA jqandel u jwaqqaf is-sellum mar-raff ġewwa l-loġġa.

NIKOLA: X’int tħares int?

PETRA: X’kont qed tħares int, hemm barra?

NIKOLA: Bid-duqqaqa llum int qed nara.

PETRA: In-Nanna riħ isfel, Elen bil-bijambò, u jien bid-duqqaqa. Għaliex le? U int, biex int int illum, Nikola?

NIKOLA: Bid-duqqaqa, iva. Jekk taf x’inhi duqqaqa int...

PETRA: Għasfur, le?

NIKOLA: Għasfur. Għasfur mingħajr bejta imma.

Jinstema’ l-ħoss tas-suffara: SAMWEL.

PETRA (semgħetu): Jekk ġej bis-soltu litanija, is-sliem miegħek. (Iddur biex toħroġ.)

NIKOLA (jibda tiela’ s-sellum): Bla bejta, mela. U ma taqtax fejn tqiegħed il-bajd tagħha d-duqqaqa kaħla? Eh, isa, aqta’.

PETRA: Ma nafx u ma jinteressanix. (Imma tibqa’ fil-bieb.)

NIKOLA: Ma tafx. Tgħid veru imma? Forsi aħjar hekk kieku. (Iqalleb fuq ir-raff qalb l-imbarazz, ifittex qasrija sura ta’ nies.) Aħjar hekk. Għax kieku jkolli għalfejn nibża’ minnek. Imma int – int m’int xejn hawn ġew, tifhem? (Idur.) Xejn, tinsiex. Int u Samwel, hemm barra, hemm tistgħu ...tilagħbu kemm tridu, imma hawn ġew xorta m’int xejn int. U oqgħod attenta...

PETRA (terġa’ tidħol. Tersaq taħt is-sellum): Forsi veru; minni forsi ma tibżax. Għax int minn Samwel tibża’ imma, mhux hekk?

NIKOLA: ...Oqgħod attenta sewwa! – jien ġibtek hawn, u meta rrid, jien neħles minnek.

PETRA: Miskin Samwel; hu jibża’ minnek – bħalma jibża’ minnkom ilkoll, u minn kulħadd – imma int, int bla ma taf jew tammetti, int tibża’ minnu.

NIKOLA (jinżel b’qasrija): Jien nibża’ minnu? X’għandi x’nibża’ jien?

PETRA: Għax hu Depawli veru – u int m’intix. U qatt ma kont jew tista’ tkun; titħallat u tindiehes fl-affarijiet tagħhom kemm titħallat u tindiehes – qatt ma kont u qatt ma tista’ tkun. Samwel iżda xi darba jaf jieħu kollox lura f’idejh. Imbagħad hawn ġew għalik ma jkunx hawn aktar post – u mhux għalija. U Samwel għad jeħlishom minnek...

NIKOLA: Elen! Dan kollu fissazzjoni t’Elen! Hi ħolmitha din – mhux int!

PETRA: Forsi hi wkoll.

NIKOLA: Hi! Imma jien – jien ma nibża’ minn ħadd. Ifhimni – minn ħadd – ħlief minn Alla! Minn Alla biss! Imma int – int qas taf x’inhu Alla int!

PETRA: Tridx tgħallimni, sur Superjur? Bħalma għallimt lil Samwel? U safrattant arah, hemm barra, lili qed isejjaħ. Insieh lill-Alla tiegħek. Bħalma nesa s-Seminarju fejn ridtu jmur jinħeba int. Isimgħu.

NIKOLA: Hekk – iddaqqaq mela. Kont naf x’int int, tibżax. Kont naf! Mur ja qaħba, mela! Mur – għax issa s-siegħa tiegħek. Biss kun af – u kun af sewwa, li dak li qed jiġri, qed jiġri għax ridtu jien. Jien ridtu! Dak naf – dak qajjem ftit rixu, l-għasfur ċkejken tagħna, rabba ftit muskoli u biex jimpressjonak ukoll it-training qed jagħmel. Mur mela. Biss ftakar sew – l-istaġun tan-namur qasir u anki pitirross malajr jinsa u jfittex kenn band’oħra fix-xitwa! Ftakar sew...

PETRA: Ma tinqalax għall-parabboli!

NIKOLA: Ftakar! Hawn int bejta m’għandekx. Lanqas hawn, qed tifhem – lanqas hawn! Jien naf tajjeb – qed tifhem? Jien naf!

PETRA: X’taf?

NIKOLA (idur – jerġa’ jibda tiela’ s-sellum): Naf li naf.

PETRA: X’taf?

NIKOLA: Id-dar tas-Sa Petronja. Naf għaliex ma żammitekx wara li miet hu. Ħajja xejn faċli, u nammetti – mhux tort tiegħek, naf. Raġel ħadd ma jaf hux b’qalbu marid, jew b’moħħu.

PETRA (taħt is-sellum): Int ma taf xejn! Ħadd ma jaf xejn. Għax jaħsbu li jafu kollox – bħalek! – għax jafu l-ħażen.

NIKOLA: Imma naf. U sa ċertu punt forsi nasal jiddispjaċini għalik ukoll...

PETRA: Jiddispjaċik! Tinsulentanix aktar, trid! Tinsulentanix! Għid u aħseb li trid, imma tinsulentanix! (Tibda tielgħa s-sellum warajh.) X’taf taf? Le, veru – ma kinetx ħajja ħafifa għalija f’dik id-dar. Kienet tqila! Tqila iva, imma lanqas int ma taf kemm kienet tqila u iebsa, Sur Nikola. Lanqas int li taf kollox! (Waslet kważi wiċċ imb wiċċ miegħu.) Tiġinix għalhekk bil-litanija ta’ jiddispjaċini, tassew jiddispjaċini għalik! Li kien għalik, li kieku kien possibbli hawn ġew jiġri l-istess jew wisq agħar. Ngħidlek biss però li mhux aktar possibbli, qed tifhem? Qatt aktar! Imma int ma tifhimx – ma tifhimx! Int tifhem biss il-ftit li kapaċi tfassal f’moħħok u, akkost ta’ kollox, dak li tiffissa u tfassal f’moħħok tispiċċa biex tagħmlu realtà. F’moħħok! B’xorti ħażina kultant isir realtà għal ħaddieħor ukoll. U dik hi l-marda tiegħek, Nikola – il-marda tagħkom ilkoll hawn ġew.

NIKOLA: Dik hi mela? U biex ma titteħidx allura – għalhekk – int m’għandek ebda intenzjoni li ssir parti minn din id-dar xi darba, hux hekk?...

PETRA: Għalhekk! (Tibda nieżla s-sellum.)

NIKOLA (jaħtafha minn idha): Stenna! (Hekk kif jiftaf il-loġġ ta’ fuq ir-raff) Kieku... ejja nagħtu każ ikollok iċ-ċans int – ħares! (Juri ’l barra.) Kieku nħalluk, kieku ma tridx tkun is-sid ta’ din id-dar? Ta’ hemm barra kollu – ħares – ta’ dik l-art, dak il-ġnien? U kieku ngħidlek: Ejja nagħmlu patt jiena u int; kieku noffrilek dan kollu?...

PETRA (tħares): Kieku xiex?

NIKOLA: Għandi nifhem tinteressak il-proposta, forsi? Mela kieku jiena ngħidlek; jekk trid tista’?...

PETRA: Int? Għaliex int?

NIKOLA: Kieku ngħidlek, dwar Samwel kollox sew...

PETRA: Int tgħidli? (Inħallet minn miegħu – tinżel l-aħħar skaluni.) Għaliex int? X’taħsbek int hawn ġew, Nikola? L-anġlu kustodju ta’ Samwel?

NIKOLA: Anġlu le...

PETRA: Xitan forsi.

NIKOLA (jinżel warajha): Jekk tisfurzani nagħżel, pjuttost ngħid l-għassies.

PETRA: L-għassies? Ta’ Samwel? Jew tal-ġnien? Ta’ hemm barra – ta’ dik il-ġenna tal-art!... (Tidħaq.) Forsi int taħseb... Imma le, mhix ċajta għalik dik, hux hekk? Dak il-ġnien – dik il-ġenna miżera...

NIKOLA: Miżera – miżera u meskina. Imma kulħadd minnha jrid jgħaddi... (Jaħtafha u jiġbidha lejh.) U int ukoll! Int tfittixha wkoll! X’toħroġ tagħmel hemm barra int kieku, eh, għidli! X’toħroġ tfittex?...

PETRA: Għaliex, ma tafx? Imissek taf, nemmies! Nemmies! (Tissielet u tinħall minn idejh.) Noħroġ iva – noħroġ u nfittixha iva, tassew! Għax bejn infern u purgatorju hemm limbu wkoll, sur Superjur! U jekk nagħmel li nagħmel – isir għax isir, u mhux għax irrid jien jew għax trid int. Isir għax isir. Jalla xi darba nkun tassew nista’ nagħmel li rrid. Forsi mbagħad ukoll nagħżel li nfittex dak il-ġnien – dik l-istess ġenna ta’ art misħuta. U ma nsibhiex daqshekk bi tqila nagħżel bejn anġlu kustodju jew serp qarrieq.

Terġa’ t-tisfira minn barra.

NIKOLA: Hemm hu, iva! Mur mela... Mur! U dak li għandu jsir, isir. Għax is-serp qarrieq mhux jien ħloqtu, kun af, mhux jien, binti. U int m’intix kapaċi tgħaffiġlu għonqu – le, żgur mhux inti.

PETRA: Issejjaħlix binti...

NIKOLA: Mal-oħrajn taf taħbiha l-kburija int. Imma jien, l-espert tal-kburija, jien inxommha tinten elf mil bogħod. Mur, tir, mela – sakemm għadek ħielsa, tir. U jsir li jsir. Għax wara kollox, binti, għandek raġun int...

PETRA: Issejjaħlix binti, għidtlek! Sejjaħli qaħba kemm trid, imma mhux binti!

Leħen SAMWEL isejjaħ – Petra! PETRA tieqaf indeċiża, donnha trid tgħid l-aħħar kelma hi, iżda f’daqqa waħda ddur u taħrab ’il barra fil-ġnien.

NIKOLA jibqa’ jħares warajha. Jinstema’ SAMWEL jidħaq – u kważi minnufih wara, id-daħqa sfiqa ta’ PETRA.

NIKOLA: Tiru, mela – sakemm għadkom tistgħu.

Jinstemgħu xi tiri ta’ senter mhux bogħod wisq.

NIKOLA sa fl-aħħar idur u jintelaq bilqiegħda fuq it-tarag. Jiġbor il-qsari madwaru u b’nofs ħajra jibda jaqla’ l-palm li daħħal mis-serra u jerga’ jħawwillhom fil-qsari li niżżel mir-raff – xogħol sfurzat u nofs kedda.

Minn ġewwa: ELEN issejjaħ – Eżra! Eżra!

NIKOLA jieqaf.

Minn barra: l-eku tad-daħq ta’ SAMWEL u PETRA.

NIKOLA jqum u jħaffef jagħlaq il-purtieri tal-loġġa.

Il-leħen ta’ ELEN isejjaħ jinstema’ joqrob.

NIKOLA jħares lejn il-kurutur mnejn donnu ġej il-leħen.

Indeċiżjoni ta’ mument, imbagħad jitlaq kollox u joħroġ fil-ġnien – jagħlaq il-bieb warajh.

Ftit sekondi biss wara jidħol EŻRA mill-kurutur – m’hemmx dubju li NIKOLA kien rah ġej – u EŻRA jaf.

EŻRA jersaq pass pass, bla għaġla, lejn mnejn ħareġ NIKOLA, donnu jrid joħroġ warajh. Jieqaf jissemma’ – ikun sa jġerri l-purtieri, imma ma jissugrax.

Idur iħares lejn il-qsari li għadu kemm lesta NIKOLA, imbagħad jinżel għarkopptejh ħdejhom.

EŻRA (qisu qed jipprova jiftakar xi talba jew magħmul): Mal-iħirsa tar-raba’ jkollok ftehim... u l-bhejjem... il-bhejjem tar-raba’ jkunu fis-sliem miegħek. U jkollok is-sliem – is-sliem miegħek?... U jkollok is-sliem fil-għarix tiegħek... xi darba. Xi darba...

Waqt li jtenni l-kliem, jaqbad waħda mill-qsari vojta u jibda jagħti biha sistematikament fuq il-qsari li għadu kemm lesta NIKOLA. Ifarrakhom – waħda wara l-oħra, daqqa wara daqqa.

EŻRA: Ikollok is-sliem – ikollok – fil-għarix tiegħek – is-sliem. (Jieqaf – rasu mgħaddsa fuq il-ħerba li għamel.) L-għarix tiegħek jiena nafu – jiena nafu l-għarix ta’ missirijieti – jien li jien barrani. L-imramma naf u naf kull kamra – kull bieb magħluq u kull gallarija mġarrfa – kull setaħ u kull raff – kull tarġa mbarrata, kull xriek imxaqqaq, kull pass fil-vojt. U nsegwi ż-żlieġa fosforexxenti li jħalli warajh il-bugħarwien ifittex il-kenn, it-turġien ma jwasslu mkien.

Ilħna ma jiftehmux jinstemgħu fin-nofs dalma: ELEN issejjaħ lil EŻRA - id-daħq ta’ PETRA u SAMWEL - u ilħna oħrajn: ilħna primordjali, l-għajta tidwi ta’ tjur eżotiċi, masġar imsaħħar.

Maħkum mis-seħer, EŻRA jidher jirtogħod f’daqqa, jipprova jgħatti widnejh biex ma jismax.

...Sakemm ifaqqgħu qrib tiri ta’ senter.

Jisktu ħesrem l-għasafar.

L-ilħna jonqsu bil-mod il-mod.

EŻRA jqum. Jgħaffeġ il-palm li qala’ u qaċċat mill-qsari. L-ilħna għadu jismagħhom, imma bla aktar biża’ esaġerat. Idur, għall-ewwel indeċiż fejn jaqbad imur, imbagħad jara s-sellum, jersaq, u jibda tiela’. Malli jasal fuq, jitla’ fuq ir-raff, jidħol wara l-imbarazz t’hemm fuq u jisparixxi f’rokna mudlama, hekk li ma tistax tgħid hux mistoħbi hemm jew le.

Fin-nofs dalma taħt l-arkata tax-xellug insibu lin-NANNA wieqfa bla ma tiċċaqlaq – effett tad-dwal li jogħlew qajl qajl madwarha. Kemm ilha hemm?...

NANNA: Imkien. (Tibqa’ wieqfa għal xi ħin, imbagħad tersaq għal nofs il-kamra.) Imkien. (Issejjaħ bil-mod.) Elen.

Wara ftit tidħol ELEN, timbotta siġġu tar-roti.

NANNA: Fejn seta’ mar?

It-tnejn jidhru ixjeħ u aktar għajjenin mill-att ta’ qabel. Infatti jidhru qed isofru l-effett ta’ kedda jew tilwima li għadhom kemm kellhom – waħda minn bosta bħalha dan l-aħħar.

ELEN: Xi mkien hawn ġew qiegħed.

NANNA: Bla sabar hu wkoll. Agħar minn qabel.

ELEN: Kulħadd agħar.

NANNA Hemm barra ma ħariġx żgur.

L-ilħna, id-daħq ta’ SAMWEL u PETRA fil-ġnien.

ELEN: Huma biss.

NANNA: Hemm barra – dejjem hemm barra, X’inhuma jagħmlu?

ELEN tersaq lejn il-loġġa u ssib il-qsari mkissrin.

ELEN: Ara dal-ħmieġ! Ara dal-ħmieġ, Ma! Vendikazzjoni wara l-oħra! Misħut l’hu! Maħmuġ! (Taqbad xkupa u b’qilla malajr tixkupa kollox ’il barra għal ġol-ġnien.) Nittien! Għalhekk biss jinqala’! Għalhekk biss!

NANNA (tinxteħet imkedda fuq is-siġġu tar-roti): Sejjaħ lil Petra. Tnaddaf hi. Fejn huma?

ELEN: Sejħilha int! Hemm barra qegħdin – jilagħbu! Imma hemm hu magħhom – tiħux ħsieb! Jilgħab hu wkoll! (Issabbat u tagħlaq il-bieb tal-loġġa.) Inħossni vampa waħda – vampa waħda, Ma! Ma jistax ikun nibqa’ sejra hekk!

NANNA: Issa nkellmu jien lil Nikola...

ELEN: Iva, issa tkellmu! Għamilna żball, Ma! Kont għidtlek jien!

NANNA: Ma nerġgħux nibdew, Elen. Qas nissaporti tliet minuti fuq saqajja llum. Oħra bħal dalgħodu u ma nqumx aktar minn das-siġġu.

Barra – ħoss ta’ ħġieġa tinkiser.

NANNA: X’inhuma jagħmlu? (Tipprova tqum mis-siġġu iżda weħedha ma tiflaħx.) Elen!

ELEN tinjoraha. Resqet lejn il-loġġa u qed tittawwal minn wara tarf il-purtiera.

NANNA (terġa’ tinżel bilqiegħda fis-siġġu. Tgħatti widnejha): X’inhuma jagħmlu imma, Elen – x’inhuma jagħmlu?

ELEN: Li jridu. Ma jibżgħu minn ħadd – minn xejn aktar. Sabu l-barmil bil-ġir u qed ibajdu s-serra – ikomplu jwaqqgħu l-ħġieġ imkisser u jbajdu ma’ kullimkien! U jgħaffġu u jxerrdu kullimkien. Minn ħadd u xejn ma jibżgħu aktar, Ma. Xejn u ħadd ma jżommhom aktar issa.

NANNA: Sejjaħ lil Nikola, Elen! Sejjaħlu! Issa stess!

ELEN: Lil Nikola sejjaħlu int!... Imma int veru ma tifhimx, Ma, jew ma tridx tifhem? Int veru? Sa titilfu lil Samwel, Ma – bħalma tlift lil missieru. U kollu ħtija ta’ Nikola – ħtija tiegħu, Ma!

NANNA: Qed tismagħni – sejjaħlu għidtlek, Elen! (F’daqqa waħda maħkuma minn biża’ ma jitfissirx.) Elen? Fejn int, Elen!

ELEN: Elen, Elen! Hawn għadha Elen, Ma. Minn daqshekk serraħ moħħok – hawn għadha biex teħodlok ħsieb Eżra, Ma. Jiena u hu hawn dejjem konna, hawn dfintuna meta twelidna, u hawn immutu. Imma Nikola mhux sa jċedilek lil Samwel. L-istorja ttenni ruħha.

NANNA: Le! Kien wiegħed li ma jindaħalx aktar. Konna ftehemna.

ELEN: Imma kiser il-patt – bħalma dejjem kiser kull patt! Keċċih! U keċċi lilha wkoll! Int kont irbaħt, Ma! Samwel sa jibqa’ magħna. Imma mhux biha hawn... Dik iż-żiemel ta’ Trojja, Ma. Biha hawn ġew kollox mitluf.

NANNA: Kieku rrid neħles minnha m’iniex sa nsibha daqshekk bi tqila, tibżax.

ELEN: U minnu wkoll! Barrani huwa wkoll! Keċċih.

NANNA: Kien darba barrani.

ELEN: Għadu! Barrani – u għadu!

NANNA: Kien l-ikbar ħabib ta’ missierek.

ELEN: Ħabib! Alla jilliberana minn ħbieb bħalu!

NANNA: Imma missierek ħafer. Int ma tafx, Elen...

ELEN: Ħafer! Ħafer għax kien beżżiegħi – bla sinsla bħalna lkoll. Minħabba n-nies – minħabba lsien in-nies!

NANNA: Ħafer – u Alla ħafer ukoll.

ELEN: Jekk din hi maħfra, agħtini s-saħta!

NANNA: Batejna u pattejna biżżejjed.

ELEN: Ħafer – u safrattant int kont dejjem hemm fuq, waħdek, u huwa hawn isfel – jew hemm barra bis-senter – taparsi jiġri wara l-passa. Ħafer iva – quddiem in-nies – għax hekk kien jeħtieġ. Imma mhux quddiem Alla. Quddiem Alla għadu jixher u jakkużak sal-lum. U ma jiqafx sakemm ma tkeċċihx minn hawn ġew. Keċċih, Ma!

NANNA: Imma għandna bżonnu. Meta miet missierek...

ELEN: Meta miet missieri! Naf – ma kienx hawn raġel f’did-dar! Għajr Nikola! Imma issa hawn! Ukoll jekk tinsa ’l Samwel – dejjem kien hawn Eżra! Kieku mqar qatt ippruvajt tafdah... Jien naf – biċċa mara jien – ma neżistix – imma tal-anqas kien hemm Eżra.

NANNA: Eżra. (Bla konvinzjoni.) Tabilħaqq. Stajt fdajt lil Eżra.

ELEN: Tajjeb – mela kompli ħalli kollox f’idejn Nikola! Kompli afda fih! Tara kif lil Samwel ukoll jeħodlok. U jkun ħaqqek – ikun ħaqqek! L-ewwel missieru – u issa Samwel. U jkun għarraq familja sħiħa... Imbagħad jistrieħ Nikola.

NANNA: Le. Nikola jaf safejn għandu jasal.

ELEN: Jaf! Tgħid dejjem kien jaf?

NANNA: Petra imma, Petra ħaġ’oħra. Forsi għamilt żball – ikkalkulajt ħażin... Sa tkunlu t’aktar ħsara milli ġid. Għada ibgħat għal Dun Pawl!

ELEN: U għan-nutar ukoll.

NANNA: U għan-nutar ukoll, jista’ jonqos. Nutari, periti, monsinjuri – kollha l-istess! Imma huma jridu jkunu, għax mingħajrhom m’int xejn. Imbagħad hemm is-Sa Petronja... Imma l-ewwel inkellimha jien, tibżax. Aħna nies tal-affari tagħna wara kollox. Tgħid li trid is-Sa Petronja – aħna nies tal-affari tagħna!

ELEN: Tgħid li trid. U xi tridha tgħid is-Sa Petronja, Ma? Dak li dejjem qalet – dak li jgħid kulħadd. Int – int ma tafx, Ma. Jien naf in-nies – jien li kuljum ikolli ninżel fosthom... Għaliex taħseb li x-xirja dejjem hekk miżera? Għaliex il-frott dejjem imħassar, il-ħaxix niexef, il-laħam imqadded – qatt ħobża friska? Nipprova kieku dejjem immur meta ma jkunx hemm nies – meta jwarrbu. Għax ukoll narahom biss ikessħuli demmi – miġbura madwar tal-ħaxix, jimbuttaw, itaqtqu u jqabbżu, qishom dud iserrpu madwar wurdiena mejta – u lsienhom itaqtaq, għajnejhom joqtlu, u jgħajtu u jimbuttaw... Meta sa fl-aħħar insib il-kuraġġ nersaq, ikolli nitqanna b’li nsib – bil-fdal li jħalluli. Imma l-agħar hija dik is-sikta li taqa’ – dik is-sikta trid tisma’, Ma – is-sikta li taqa’ malli nersaq jien, demmi kiesaħ, imnifsejja fgati... X’taħseb li jistgħu jgħidu agħar mis-skiet tosku li ngħum fih kuljum hemm isfel? Mela ħalliha tgħid lis-Sa Petronja, Ma – ħalliha tgħid li trid. Xejn ma jista’ jkun agħar. U keċċiha lil Petra. Tal-anqas lilha.

IN-NANNA matul dan id-diskors ittella’ jdejha ma’ ħaddejha, iċċaqlaq rasha min-naħa għal oħra, donnha ma tridx tisma’, jew trid tbarri dak li qed tisma’.

Pawsa twila hekk kif ELEN tiskot – IN-NANNA tinstema’ tgedwed weħedha, kliemha bilkemm jiftiehem, għajr forsi...

NANNA: ...Nies tal-affari tagħna. Tal-affari tagħna!

ELEN: Keċċiha... X’int tgħid, Ma? Smajt x’għidt?

NANNA: Qed tisma’, Elen?

ELEN: Ma smajtnix. Ma smajt xejn.

NANNA: Ismagħhom, hemm barra. Ġejjin – ismagħhom. Sejħilhom, Elen.

L-ilħna fil-ġnien – forsi ta’ SAMWEL u PETRA?...

ELEN: Lil min, Ma? Erġajt ma tiflaħx, għid? Ħadtha l-pinnola?

NANNA: Sylvie! U Philip. Kemm damu barra... Dik it-tarbija ħallewha u nsewha. Sejħilhom.

ELEN: Ejja, Ma. Erġajt ma ħadthiex! Erġajt! Ejja. Issa nagħmel ftit misħun. Dawk mhux huma...

NANNA: Ismagħhom imma!

ELEN: Dak Samwel. U Petra, Ma!

NANNA: Petra? Min huma, Elen?

ELEN (tittawwal): It-tfal, Ma.

NANNA: Fejn marru? X’inhuma jagħmlu, Elen?

ELEN: Jiġru – iduru u jiżfnu madwar il-barmil bil-ġir. Qishom għandhom ferħ ta’ ġenn... Ibillu jdejhom fil-ġir u jbexxu lil xulxin u lis-serra bih! Qed jimtlew ġir! Iħirsa bojod. Jimmarkaw siġar u pjanti... kollox abjad...

NANNA: Nikola – sejjaħ ’il Nikola!... Iwaqqafhom hu! Mur għidlu, Elen!

ELEN: Hemm qiegħed, tibżax, Ma. Diġà qiegħed hemm – jara kollox. Iżda ma jerfax saba’ li hu saba’! Imma la hemm Nikola magħhom tista’ sserraħ moħħok, Ma! (Ironika.) Serraħ moħħok mela!

Ikompli l-għajjat minn barra għal xi sekondi, sakemm f’daqqa waħda jinstemgħu sparaturi ta’ senter fil-qrib sew. L-għagħa tieqaf soptu.

NANNA: Reġgħu daħlulna, Elen! Reġgħu daħlu. U mbagħad ikollhom il-wiċċ iġibuhom lil Eżra biex jibbalzmahomlhom! Qatt imma, Elen – qatt aktar, qed tifhem!... X’ġara? Għala dis-sikta?

ELEN: Waqfu. Sejħilhom Nikola. Deħlin fis-serra. Għall-qsari, Ma.

NANNA (tiftakar): Il-qsari...

ELEN: Iva, sa jgħinuh joħroġ il-qsari – il-pjanti li s-Sa Petronja qaltlek iridu għall-fiera nhar il-Ħadd. Qed tiftakar, Ma?

NANNA: Iva – u l-fjuri wkoll. Jeħtieġ jaqta’ ftit fjuri wkoll. Għidtlu għall-fjuri, hux Elen?

ELEN: Għidtlu – il-fjuri wkoll, iva. (Ċediet kompletament.) Il-fjuri wkoll. U jien inlesti l-peduni – sal-Ħadd inlestihom, tiħux ħsieb. Wegħedtha li nlestihom lis-Sa Petronja u nlestihom, tiħux ħsieb. Ejja, Ma. (Timbotta s-siġġu tar-roti ’l barra.) Tinkwetax aktar. M’hemm xejn x’tinkwieta aktar. Ejja ħu l-pinnoli.

NANNA: Imma Eżra qatt aktar! Qatt aktar!

Joħorġu.

Ħemda għal xi waqtiet. Barra, inżul ix-xemx dehbien jidher ħuġġieġa minn bejn it-truf tal-purtieri tal-loġġa.

Jidħol SAMWEL b’żewġt iqsari mxellfin u maħmuġin f’idejh; ħwejġu, wiċċu u dirgħajh mimlijin ġir. NIKOLA jidħol pass warajh iġorr qasrija kbira oħra.

SAMWEL: ...Mostru saret. Ma ssibx oħra li hi oħra f’dik is-serra żgur. Xejn għajr ħurrieq u ħġieġ imkisser.

NIKOLA: Hi kissret li kien baqa’, għidilha s-Sa Petronja jekk tgħid xi ħaġa. Dak kulma baqa’ u daqshekk.

SAMWEL (jimsaħ il-ġir minn wiċċu u jdejh fit-T shirt): Veru, imma kont ilek int ma ssewwi xi ħaġa wkoll...

NIKOLA: Tibdilix int, issa. Lilek jonqosni. U narak int lilek tħarrek il-warrani – narak issewwi u taħdem! Arak kif sirt! Int tħarrek kieku iva imma... Hii! Ara, tibdilix, tibdilix!

SAMWEL: U iva, forsi xi ftit ħtija tiegħi wkoll. Biss meta niftakar kif kienet dik is-serra meta kont żgħir – qisha palazz tal-ħġieġ sa jixpakka bil-fjuri u l-frott... U dawk l-għasafar kullimkien. U l-guva – tiftakarha dik il-guva enormi mimlija għasafar – hemm kienet, le, maġenb is-serer?

NIKOLA: Fejn naf... X’int tgħid?

SAMWEL: Il-guva! Iva – kien hemm guva!... Hemm kienet. Dak il-wajer kollu msaddad, dak l-injam... Dik kienet il-guva, le?

NIKOLA: Għidtilkom, tersqux ’l hemm. X’baqgħet tagħmel hemm barra ħafja dik?

Jieqaf f’nofs il-loġġa jħares lejn il-ħerba ta’ qsari mkissrin li ħalla warajh EŻRA.

SAMWEL (ħarstu lejn il-ġnien): Tal-għaġeb il-ġmiel li kien hawn.

NIKOLA: Kieku… Darba, meta kien għadu hawn missierek, kieku darba kien għad hemm ċans issalva xi ħaġa. Li kieku seta’ jagħmel hu…

SAMWEL: Imma ma ħallewhx hux hekk, Nikola? Lanqas lilu – ma ħallewhx. U int ma ħallejtux, lanqas.

NIKOLA: Missierek… Missierek kien twajjeb wisq. Twajjeb wisq għalihom. L-aħħar ħaġa tajba li rat did-dar forsi.

SAMWEL: Dawk il-kotba li n-Nanna tgħid kienu taz-ziju reverendu, ħafna minnhom ta’ missieri kienu, hux tassew?

NIKOLA: Tiegħu... (Jieqaf.) Imma ara – daqshekk. Ma’ nanntek għamilt patt jien. Mur ġib li baqa’...

SAMWEL: Patt u mhux patt, naf xorta waħda. Il-kitba tiegħu fuqhom sirt nagħrafha. Missieri kien għal qassis, hux hekk? Irrid ngħid, għal qassis tassew, mhux bħali...

NIKOLA: X’jiġifieri, mhux bħalek? Għaliex – x’int int? X’taħseb li int anqas int? Ifhimni, Samwel – ifhimni – xi ħadd Hemm Fuq ifassallek pjan – jagħti sinjal u juri triq li jittama li jsib min jimxi matulha, imma ħaddieħor – ħaddieħor!...

SAMWEL: ...Ħaddieħor li jaħseb li jifhem aktar minnu jaf iġiegħlek tibdel direzzjoni?…

NIKOLA: Alla jitħallas.

SAMWEL: Niftakar l-ewwel darba meta int urejtni l-artal li kien jilgħab bih missieri. X’ġenn taha n-Nanna! Qabdet kollox u riedet tarmihom. Ħallietni nżomm biss il-gandlieri (Jidħaq.) ...basta ndewwibhom u nagħmel suldati taċ-ċomb bihom! U mbagħad int fil-Milied meta kont nagħmel il-kaċċatur ħdejn il-grotta jispara fuq il-gamiem u l-anġli, arak taqbeż fuqi int imbagħad!

NIKOLA: U tidħaq issa int… Kif għadek tista’ tidħaq?… Ifhem – ifhem sew, Samwel. Minn din il-familja Hu talab iben – u ċaħduhulu! Imma żmien il-ħlas mhux bogħod.

SAMWEL: Ma nafux dan alla aħrax tiegħek.

NIKOLA: Alla t’Abram – Alla ġust, mhux aħrax. Dak li l-bniedem jiċħadlu Hu jaf jieħdu waħdu – għax dejjem kien tiegħu. Ħares madwarek u ifhem is-saħta li waqgħet.

PETRA tfaċċat fil-bieb tal-loġġa – f’idha qasrija b’xitla ġewwa fiha.

PETRA (tgħolli x-xitla ’l fuq bi kburija – sarkastika): Iva – imma ħares madwarek sew! Ara – dan ukoll jien lest nagħtik! Sinn il-minġell għax żmien il-ħsad mhux bogħod!

SAMWEL: X’inhi dik?

PETRA: Iben ħali! Lanqas xitla tal-larinġ ma tagħraf? U bħalha hemm oħrajn hemm barra, wara s-serra – hemm gzuz! Għax ma tożborhomx dawk, Nikola? Għadhom tajbin.

NIKOLA: Għaliex – x’tifhem int?

PETRA: Xi ftit! Għandek uħud diġà mlaqqmin – it-tilqima mqabbda sew ukoll. Kemm tożborhom.

NIKOLA: Għeruq nexfin imma – u nofshom imkissra wkoll.

PETRA: Inqaċċtu minn fejn hemm il-ħsara ’l isfel. U nxettluhom fejn il-kanċell, ħdejn l-oħrajn.

NIKOLA: Biex tara kemm tifhem. Tagħmel l-istess żball. Kenn irid fix-xitwa ċ-ċitru u fis-sajf trid taħsiblu għal-lupa. X’kenn hemm hemm?

PETRA: Għalhekk qed nistaqsi lilek. Xi mkien insibulhom – ġnien bħal dak! Ejja, Samwel!

SAMWEL: Xi tgħid, Nikola? Taħseb jieħdu?

NIKOLA: Jieħdu… Agħmlu li tridu. Jien żmieni għamiltu – m’għandkomx bżonni aktar hemm barra – dawk l-erba’ tomniet li baqa’. Għalfejn?

PETRA: Biex ma tħallix l-għollieq jirbaħ kollox! Għalhekk.

NIKOLA: Lili ma jirbaħli xejn – qatt ma kienet tiegħi dik l-art. Ftakar, hemm miktub: l-art ma tinbiegħx għal dejjem, għax Tiegħi l-art u intom Tiegħi. Qiskom l-għorba jew qegħdin Miegħi.

PETRA: Tajjeb – imma safrattant nistgħu nieħdu ftit ħsiebha – tagħna jew mhix!

SAMWEL: U ejja, Nikola! Naqilgħuh aħna l-ħaxix ħażin – kollu kemm hu! U wkoll dak il-ġebel u ħġieġ imkisser inneħħulek.

PETRA: Ix-xtieli ħallihom għalija. Irrid niżra’ u nħawwel il-fjuri wkoll – ward, gladjoli...

NIKOLA: Ġiżimin – dejjem xtaqt ġiżimin.

PETRA: Ġiżimin ukoll – għaliex le! Meta kienet l-aħħar darba li rajt fjuri bħal dawk hemm barra, Nikola?

NIKOLA: Ma niftakarx… Le – nigdeb – niftakar… (Imma jieqaf.)

PETRA: Għinna, Nikola. Xi darba lkoll niġu bżonn lil xulxin.

SAMWEL: Ejja Nikola. Int kollox taf fuq pjanti u xtieli.

NIKOLA: Kont naf.

SAMWEL: Taf! Aħna nkunu d-dirgħajn – kun int il-moħħ.

NIKOLA: Il-moħħ. Jien ma naħsibx li qatt imxejt wisq b’li jgħidli l-moħħ. Kieku mxejt b’li jgħidli moħħi… (Ixengel rasu.) Min jaf.

PETRA (malajr tibred – titlaq il-pjanta fl-art): Għaliex le? X’jgħidlek moħħok issa, pereżempju?

NIKOLA: Il-verità. Jgħidli li malajr tinsew intom.

SAMWEL: X’ninsew?

NIKOLA: In-Nanna pereżempju...

SAMWEL: X’jiġifieri?

NIKOLA: Jiġifieri, hi ma tkunx trid. Kien ikun sabiħ hemm barra kieku, jiġifieri, iva... Imma Elen tmur tgħidilha x’qed tagħmlu u ma tħallikomx. Għaliex il-veru u s-sabiħ hawn ġew m’hawnx loku. Ukoll jekk tmorru tistaqsuha intom stess, ‘le’ sa tgħid. Ukoll kieku jien stess irrid ngħinkom, ma nistax.

PETRA (bla rabja): Jiġifieri ma tridx.

NIKOLA: Le. Jiġifieri l-art hija misħuta u... (Jieqaf.)

SAMWEL (kiebi): Kompli, tibżax, Nikola. Ridt tgħid, l-art hija misħuta... u ż-żerriegħa wkoll. Dak li jiġifieri, hux hekk, Nikola?

PETRA: Iż-żerriegħa wkoll. U l-innoċenti wkoll, mela... L-innoċenti jħallsu wkoll, hux hekk Nikola? Għax hekk hemm miktub fil-pjan kbir tal-ħolqien – li l-innoċenti jħallsu hu maħsub ukoll, mhux hekk?

NIKOLA: Innoċenti? M’għadx hemm innoċenti u ħatja, binti. Int aktar minn ħaddieħor imissek taf. Kulħadd hu ħati.

PETRA: Kulħadd? Hekk taħseb? Mela, għidli ħaġa… Le, stenna ftit...

Iddur lejn il-bieb tal-loġġa – toħroġ u narawha titbaxxa tiġbor xi ħaġa li ħalliet wara l-bieb qabel daħlet.

SAMWEL: Fejn sejra?...

PETRA: Stenna... Hawn, ara. (Terġa’ tidħol. F’idejha għandha trabokk.) Ħares. Kellek raġun int, Samwel. Kien hemm pitirross hemm barra. Dak pitirross kien, hux hekk Nikola?

SAMWEL: Ħa nara! Qbadna wieħed?

PETRA: Qbadnieh… Jew inqabad. Arah – taħt il-molla.

SAMWEL: Ħa nara – fejn? Dak… dak il-gozz rix mgħaffeġ… Imma dak mejjet!

PETRA: Naf. Nikola jaf ukoll. Imma Nikola jgħidilna li m’għadx baqa’ innoċenti, lanqas.

NIKOLA: Ħatja biss.

SAMWEL (wiċċu qrib it-trabokk): Ħares, Petra!...

PETRA: Min ħati?

NIKOLA: Bħali – li ħallejtkom issibu dak it-trabokk. U bħalkom li użajtuh.

SAMWEL: …Ħarsu! Qed jiċċaqlaq! Għadu mhux mejjet!...

PETRA: Le. Mejjet. Mejjet kien...

NIKOLA: Għadu jiċċaqlaq – jitkagħweġ. Għaliex ħallejtu hekk, Petra? Għaliex ma ħlistux?

PETRA: Kien mejjet! Ħsibtu kien mejjet.

NIKOLA: Jew xtaqtu jkun mejjet.

PETRA: Le!

NIKOLA: Jew għax mejjet aħjar milli magħluq ġo xi gabjetta – tifkira tal-ħtija tiegħek.

SAMWEL: Ħallikom mill-paroli! X’se nagħmlu bih issa?

PETRA: Forsi veru imma – aħjar mejjet.

SAMWEL: Żomm, ħa. (Jagħtiha żżomm it-trabokk waqt li jeħles l-għasfur minn taħt il-molla.) Għadu ħaj kieku... X’se nagħmlu?

PETRA: Ġib – ħa nara.

Imma SAMWEL jidher f’daqqa waħda bħal donnu jitriegħex. Isir abjad lellux u jintelaq bilqiegħda fuq tarġa tal-loġġa.

SAMWEL: (iħares lejn idejh) Id-demm…

NIKOLA (fiss lejh – imbagħad): Neħħih minn idejk, Samwel!

Jersaq biex jieħu l-għasfur, iżda PETRA tilħaq qablu.

PETRA: Ħalli! – Ġib, Samwel. Tihuli.

SAMWEL: X’se nagħmlu bih?

PETRA: Issa naraw. Mur. Mur int. Ġib ftit ilma mill-ġiebja.

SAMWEL (jipprova jqum): Ilma?

PETRA: Mur aħsel idejk! U xappap wiċċek!

SAMWEL: M’għandi xejn.

PETRA: Mur għidtlek!

Minkejja l-isturdament, SAMWEL jirnexxilu jasal sal-bieb. Jieqaf iserraħ mal-koxxa tal-bieb.

PETRA tqiegħed l-għasfur f’qiegħ ta’ waħda mill-qsari, imbagħad tmur tfittex ġebla mill-ħerba ta’ qsari mkissrin.

SAMWEL: X’se tagħmel?

PETRA: Mur fejn kont sejjer int! (Tiġi lura bil-ġebla.)

SAMWEL (jifhem): Petra, le! (Jidħol lura.)

PETRA: Jeħtieġ, Samwel.

NIKOLA: Avolja innoċenti?

PETRA: M’intix tarah muġugħ? Tridu jibqa’ hekk, għadmu mfarrak – muġugħ?

SAMWEL: Sa tgħaffġu? Għandek il-ħila?

PETRA: Jekk taf xi mod ieħor, agħmel int – jekk int kapaċi! Taħseb gost tiegħi? Agħmel int, ħa! (Ittih il-ġebla.)

SAMWEL isib il-ġebla f’idejh. Jagħmel l-almu u jgħolliha fuq l-għasfur. Imma jieqaf, indeċiż...

PETRA: Iddumx, Samwel! Toqgħodx taħsibha… Ġib ’l hawn!

PETRA tipprova tieħu l-ġebla lura, iżda SAMWEL ma jħallihiex u jerġa’ jerfagħha; għal xi waqtiet donnhom it-tnejn għandhom il-ġebla f’idejhom – it-tnejn lesti biex iniżżluha fuq l-għasfur flimkien u t-tnejn indeċiżi.

IN-NANNA u ELEN jitfaċċaw mill-bieb tax-xellug.

NANNA: Petra – Samwel! X’intom tagħmlu!

PETRA: Issa, Samwel! Issa!

NANNA: Neħħi dik il-ġebla minn idek, Samwel! X’int tagħmel?

SAMWEL (idu donnha bbieset): Ma nistax, Petra! Ma nistax!

ELEN: Dak l-għasfur? X’intom tagħmlu, Samwel?

PETRA (tibqa’ hi bil-ġebla f’idejha waqt li SAMWEL jibda jniżżel idu): Xejn. Kien qed imut. (Tniżżel il-ġebla bil-mod.) Inqabad taħt il-molla tat-trabokk. Kien muġugħ... qed imut bil-mod. Aħjar mejjet... milli hekk.

ELEN: U kont sa tgħaffġu b’dik il-ġebla?

PETRA: Iva.

NANNA: Int x’int? X’mostru int int?

SAMWEL: Le! Mhux tort tagħha! Jien ridt noqtlu...

NANNA: Iskot int! Għandi għajnejn biex nara jien! (Lil PETRA) Dan kollu minnek ġej!

SAMWEL: Mhu ġej minnha xejn! Jien ridt noqtlu wkoll! (Jerġa’ jaħtaf il-ġebla f’idu.) Hekk – ngħolliha hekk u nniżżilha b’kemm għandi saħħa u ħila – bla ħniena! (Kważi isteriku.) Ngħaffġu u nħallih ponn rix u demm... Hekk!

NANNA: Le, Samwel! Itlaq dik il-ġebla!

SAMWEL jieqaf – idu fl-arja.

NANNA: Neħħiha minn idek!

PETRA (iżżommlu idu): Le, Samwel. (Iddaħħal l-id l-oħra fil-qasrija fejn hemm l-għasfur.) Le.

SAMWEL: Għaliex le, Petra, imma? Mhux hekk ridt...?

NANNA: Neħħiha!

PETRA (toħroġ l-għasfur mill-qasrija – ponn rix marsusin f’idha): Issa… m’hemmx aktar għalfejn.

NANNA: Samwel!

SAMWEL: M’hemmx għalfejn?... (Iħares mesmerizzat lejn id PETRA. Bil-mod il-mod iniżżel il-ġebla.)

NANNA: Missek smajt minni mill-ewwel, Samwel!

SAMWEL: Smajt, imma mhux minnek…

NIKOLA: Samwel...

SAMWEL: Smajt – imma mhux minnkom! (Donnu jrid iħebb għal xi ħadd ma jafx min – PETRA żżommu lura.)

ELEN (tħares lejn idejn PETRA): Idejk bid-demm... Qtiltu. Għaffiġtu b’idek! Int qtiltu...

PETRA (tpoġġi l-għasfur lura fil-qasrija. Tħares lejn idha): Jien... Għax jien ma nibżax inċappas idi bid-demm, lanqas.

ELEN: Int qtiltu!

PETRA: ...X’taf int Elen, fuq ħajja jew mewt, int li qatt ma trid iċċappas idejk?

ELEN: Minnek! Qalb xierfa! Kollox minnek ġej!

PETRA: Minni. Għax minnek li qatt ma jista’ jiġi xejn...

ELEN tagħtiha daqqa ta’ ħarta. Pawsa qasira – infiniteżimali – u PETRA, bla qilla, imma soda, troddilha d-daqqa ta’ ħarta lura.

NANNA: Elen! (Lil PETRA) Iva, minnek! Minnek!

ELEN (minkejja d-daqqa, kważi kuntenta): Kont għidtlek jien, Ma! Sewwa kienu qalulna fuqha! Kont għidtlek!

SAMWEL: X’għidt? X’qalu?

NANNA: Dak nafu jien! U messu kien jafu Nikola wkoll, qabel daħħalha hawn ġew. (Lil PETRA) Itla’ fuq int! Issa! (Lil NIKOLA) Għandi nifhem li int tajthulhom dak it-trabokk, hux hekk? Oħorġu ’l barra minn hawn. Ma rridx narah aktar b’għajnejja!

NIKOLA: Kif tixtieq... Sinjura.

NANNA: U dawk il-qsari wkoll! Barra!

Bil-mod, bla għaġla, NIKOLA jibda joħroġ il-qsari.

ELEN: Barra! Issa – issa teħles minnha, Ma – issa?

NANNA: Issa li rajt b’għajnejja...

SAMWEL: X’rajt? Qed ngħidlek mhux ħtija tagħha, Nann!

NANNA: Forsi. Forsi le, mhux ħtija tagħha, veru. Wara kollox, x’nafu aħna fuq il-familja tagħha? Min kienu niesha – l-ambjent li ġiet minnu?

SAMWEL: Le, Nann! Ieqaf!

NANNA: Għaliex, le? Qed naqbel miegħek wara kollox? Tort tagħha l-ambjent li ġiet minnu? Taf hi stess min kienu niesha?

SAMWEL: Biżżejjed, Nann!

NANNA: Għidlu, Petra. Għidlu int stess – taf min kienu?

SAMWEL: Nann!

PETRA: Samwel!… Għandha raġun hi.

SAMWEL: X’raġun?

PETRA: Għandha raġun. (Lin-NANNA) Le, Sinjura, niesi ma nafx min kienu. Għalhekk ngħix ma’ nies li ma nafhomx. F’ambjent bħal dan.

NANNA: Ippruvajt jien wara kollox ma nagħtix widen ilsien in-nies. Ippruvajt ma nemminx... Imma kif ma nemminx dak li jaraw għajnejja?

SAMWEL: Imma x’raw għajnejk? (Jaħtaf l-għasfur mill-qasrija.) Dan? Gozz demm u ...msaren u rix mgħaffeġ? Dak li rajt?

ELEN: Jekk trid ngħid jien x’rajt b’għajnejja, Ma! U kemm ili nara...

NANNA: M’hemm bżonn ħadd jgħidli xejn aktar! Xejn aktar!… Għidtlek itla’ fuq int, Petra. Wara nitkellmu.

SAMWEL (jitqażżeż l-għasfur mgħaffeġ, jerġa’ jitilqu): Le, stenna Petra. (Jidher sa jtih ħass ħażin.)

Imma PETRA diġà daret u bdiet miexja lejn it-taraġ.

NANNA: Int però, Samwel, int m’għandekx l-iskuża tagħha. Wara li rabbejniek bl-akbar għożża, għaliex?...

SAMWEL: Għożża!... (Iżda jieqaf ħesrem – jintlewa tnejn iżomm l-istonku.) Petra!..

PETRA ddur, tinduna li sa jħossu ħażin u tagħmel biex terġa’ lura.

NANNA: Mur int!…Itla’ fuq!

SAMWEL: Petra! (Imma ma jiflaħx aktar – mgħawweġ tnejn joħroġ jigri ’l barra mil-loġġa.)

ELEN tkun sa toħroġ warajh, iżda fil-bieb tal-loġġa jitfaċċa NIKOLA.

NIKOLA: L-istonku tad-Depawli rtab bil-bosta maż-żmien qed nara.

ELEN: Mhux kulħadd għandu stonku u qalb xierfa, Sur Nikola!

NIKOLA: Ħallih – m’għandux bżonnok. M’għandu xejn.

NANNA: X’għandu bżonn narawh aħna! Neħħi dawk il-qsari kollha minn hemm għidtlek.

PETRA ddur u titla’ t-taraġ – ftit wara jinstema’ l-bieb ta’ kamritha jinstabat.

ELEN: L-aħħar tisbita imma!

NIKOLA (jaqbad qasrija): X’tgħidilha issa lis-Sa Petronja la tiġi għall-qsari u l-fjuri?

ELEN: Mhux sa jkun hemm bżonn ta’ qsari u fjuri! Għidlu, Ma!

NIKOLA: X’tgħidli? Għaliex – hemm xi ħaġa x’tgħidli?

NANNA (tpoġġi – l-effett tal-battikata jaħkimha f’daqqa): Mur, Elen – mur ara x’għandu.

NIKOLA: Iva – mur jekk trid, Elen, mur ara ftit...

ELEN: Ma!...

NIKOLA: Jew forsi tippreferi tibqa’ hawn – tisma’ x’għandha tgħidli?

SAMWEL jitfaċċa lura fil-bieb tal-loġġa. Xarrab wiċċu u jidher qed jistejqer.

SAMWEL: Petra – fejn hi Petra?

NANNA: Fejn suppost qiegħda. F’kamritha. Poġġi bilqiegħda.

SAMWEL (ipoġġi għal waqt wieħed – iktar għax ma jiflaħx, milli għax jobdi): Għaliex għamiltulha hekk? X’għamlet ħażin? Għaliex tobogħduha? Lanqas biss tafuha u tobogħduha daqshekk?

NIKOLA: Għax int tafha, hux hekk?

SAMWEL: Nafha iva!

NANNA: Biżżejjed! Għaliex qed tagħmel hekk, Samwel? Kont bdejt tant tajjeb meta ġejt lura. Imma mbagħad ġiet hawn dik...

SAMWEL: Dik!… Għandha isem – dik!

NANNA: Wara dak kollu li għamilna miegħek, Samwel!… Ma jmissekx!… Ma jmissekx! Int imissek tgħin hawn ġew issa – m’għadekx tifel! Int ir-raġel ta’ din id-dar issa!

SAMWEL: Raġel! U intom dak biss li tridu, hux hekk? Dak li dejjem ridtu... (Lin-NANNA u ELEN) ...intom it-tnejn – raġel ġo din id-dar! Depawli ieħor – ma jimpurtax hux twil jew qasir – ikrah jew sabiħ – ħażin jew tajjeb – basta Depawli! Għalhekk ma ħfirtulu qatt lil missieri.

NANNA: Missierek qatt ma kien jaf xi jrid – egoist, ħarab ir-responsabbiltà!

SAMWEL: Min jaf x’ħarab? Il-ħasra li ħalla lili warajh.

NANNA: Kellu dmir...

SAMWEL: U dmiru qdieh! Takom tifel, le? X’ridtu aktar – x’tort tridu tibqgħu ttuh? Jien iva imma, jien intih tort – tort li ġabni f’dinja li ma kienx jemmen fiha – għall-glorja u l-fama tal-familja – id-dinastija Depawli! Grazzi ħafna, għeżież Depawli, imma kont aktar nibqa’ nafulkom kieku għażiltu li twettqu hara kiri u tagħmlu full-stop xi ġenerazzjoni jew tnejn ilu. Grazzi ħafna – imma għalija Depawli setgħet kienet ittikketta tal-pett taż-żarbun tiegħi!

NANNA: Iskot!… Int – int ma tafx għajr kif tkażbar. Int – int iben missierek!

SAMWEL: Grazzi ħafna – imma dak mhux tort tiegħi!

NANNA: Egoista. Ġifa! Ir-responsabbiltà...

SAMWEL: Ma nafx x’inhi? – Misskom għallimtuhieli – bl-eżempju! Il-gratitudni? Lanqas ma naf! Il-ħlas li titolbu hu għali wisq. Intom mhux ismi biss tridu hawn ġew – tridu ruħi wkoll!… Intom – intom ilkoll, int u dik… (ELEN) – u dak – (Idur, ifittex lil NIKOLA.) – dak ukoll!

ELEN: Le – mhux dak ukoll – imma dak biss! Hu l-ħtija ta’...

NANNA: Ħallik minn dak! Ma tarax li dan kulma kien qed jistenna dak – mindu daħħal lil dik hawn ġew?

ELEN: U kont għidtlek jien! Il-barranin, Ma – il-barranin li int ħallejt jidħlu hawn ġew!... Imma issa jeħtieġ imorru, Ma! Ilkoll kemm huma – illum qabel għada!

NIKOLA: Imma llum – illum jeħtieġ li l-ewwel inneħħi dal-qsari, le? U dawk l-imkissrin hemm barra wkoll. U min sa jnaddaf hemm barra – dak il-ġir li xerrdu dawk?… Dak xi ħadd irid ineħħih ukoll.

ELEN: Jieħu ħsieb Samwel. Kapaċi, tibżax, kieku jrid.

NIKOLA: Ah, kieku jrid – u kieku ma jiddardarx. Imma jrid joqgħod attent li ma jmurx forsi jaqta’ jdejh. Taf kemm għandhom l-istonku artab id-Depawli!...

SAMWEL: U ma ninsewx kemm jien egoist lanqas! U ġifa!... Imma lili ħalluni barra mill-ġlied tagħkom. Tqisunix aktar lili, qed tifhmu? Iżżeffnunix aktar fin-nofs lili! Qatt aktar! (Joħroġ jiġri mid-daħla tax-xellug.)

NANNA: Samwel, ejja ’l hawn! Fejn sejjer? Samwel!... Elen, mur żommu – qas flokk mhu liebes!… Tħallihx joħroġ, Nikola. Mur żommu!

Jinstema’ l-bieb ta’ barra jistabat.

Pawsa.

Wara l-inkwiet tal-aħħar ftit ħin, taqa’ ħabta u sabta l-ħemda.

NIKOLA l-ewwel wieħed li jiġi f’tiegħu. Jibda jniżżel il-kmiem imxammrin u jimxi lejn il-bieb mnejn ħareġ SAMWEL. Jgħaddi minn wara n-NANNA, issa mitluqa fuq siġġu mal-mejda.

NIKOLA: Tridni mmur għalih?

Ebda risposta. Jassumi li trid tfisser “Iva”. Iżda bejnu u bejn l-arkata ta’ barra hemm ELEN li kienet diġà għamlet xi żewġ passi għal wara SAMWEL, sakemm semgħet lin-NANNA tgħid lil NIKOLA biex imur hu.

ELEN: Lilek żgur m’għandux bżonn!

NIKOLA (lin-NANNA aktar milli lilha): Xi ħadd jeħtieġ imur.

ELEN: Xi ħadd – imma mhux int. Għamilt biżżejjed int!...

NIKOLA jdur fuq in-NANNA.

ELEN: ...Dak mhux ibnek – għax ma tiħux ħsieb ibnek int?

NIKOLA (irażżan l-għadab): Tereża, din trid tinqata’. Jeħtieġ nitkellmu.

ELEN: Iva, Ma, jeħtieġ. U jeħtieġ tgħidlu llum. Għidlu – dik, hemm fuq, u dan, minn għada stess...

NIKOLA: Għada!... (Maħnuq) Għada... xiex? X’se jiġri għada, Tereża?

ELEN: Għidlu, Ma!

NANNA: Għada, iva! (Imma donnha saħħitha ma tagħtihiex – jew tonqosha l-konvinzjoni. Iddur, togħrok idejha – timxi lejn il-bieb ta’ ġewwa.) Għada… Għada iva!

ELEN (issus warajha): Għidlu!

NIKOLA, jaf li m’għandux minn xiex jibża’, jitbiegħed minnhom u jersaq lejn il-bieb tal-loġġa.

NANNA: Morru għal Samwel issa. Għada, għada naraw...

ELEN: Leee! (Bikja) Issa – issa mhux għada!

NIKOLA: Immur jien għal Samwel...

ELEN (kważi tibki – umiljata): Għidlu, Ma! Għidlu – għada – hu u dik... Għidlu, Ma!

NIKOLA (mhux b’kefrija – imma sod, b’fatalità): Għada ma sa naraw xejn. U xejn ma sa jiġri għada…

Ma tiflaħx aktar, ELEN toħroġ tiġri tibki.

NIKOLA: Għada jibqa’ kollox kif inhu llum. Kif dejjem kien.

NANNA: Għax hekk trid int, Kola?

NIKOLA: Kif dejjem kellu jkun – għax hekk kellu jkun. Għada mhu sa jinbidel xejn.

NANNA (konferma): Għax hekk trid int.

NIKOLA: Għax hekk irrid jien, jekk trid hekk. (Idur iħares lejha.) U hekk ikun, Tereża.

NANNA (timxi lejn il-bieb ta’ ġewwa. Tieqaf qabel ma toħroġ): Hekk ikun... Hemm limitu għas-suppervja, Nikola?

NIKOLA: Suppervja?... Hemm limitu għas-sogħba, Tereż?

NANNA: Xi ħadd – xi ħadd imur wara dak it-tifel... (Toħroġ.)

NIKOLA (waħdu): Issa mmur jien. Issa mmur jien, Tereża.

L-aħħar ħmura ta’ nżul ix-xemx – id-dalma qrib.

NIKOLA, bla ħajra u aktarx biex jagħmel xi ħaġa, jiżbarazza l-imbarazz li ddaħħal mis-serra.

Fil-bieb tal-loġġa jitfaċċa EŻRA, iżda mgħobbi kif inhu b’munzell xtieli tal-larinġ u xi xtieli oħra nofshom miksija ħaxix ħażin u għollieq, mhux lakemm wieħed jagħrfu mill-ewwel kontra n-nofs dalma tal-ġnien.

EŻRA: Ġibtilhom il-fdal tal-għarqa – imma mank werqa żebbuġa ma sibt.

NIKOLA: Eżra.

EŻRA: Min sejjaħli?

NIKOLA: Stenna, tidħolx...

EŻRA (jagħti pass – jaqgħulu xi xtieli): Is-soltu jgħiduli toħroġx.

NIKOLA: Ħa tħammġilhom kullimkien. Fejn sejjer bihom dawk?

EŻRA: Ħadd hemm barra ma fadal... Isma’ s-smewwiet – il-Għoli jitkellem bir-ragħad tiegħu – jiżfoga fuq il-ħażen il-qawwa tiegħu. U jidħlu l-bhejjem fl-għerien tagħhom, joqogħdu għall-kenn fil-bejta tagħhom...

NIKOLA: Ħalli – ħalli kollox hawn! Issa nieħu ħsieb jien.

EŻRA, bilkemm qed jara fejn miexi, jolqot qasrija li titgerbeb it-tarġiet tal-loġġa u xxerred aktar ħamrija.

NIKOLA: Ar’hemm! Ieqaf! Ieqaf qed ngħidlek, misħut!

u i: Ftakar, xiħ! Misħut min jisħetni – imbierek min iberikni!

NIKOLA: Ħalli – ħalli kollox hawn.

u i: Rajtu hemm barra, it-tifel, il-maħrub, jiġri u jaqbeż fl-għelieqi, qisu l-imherwel, taħt l-ewwel qtar tax-xita. U f’idu kellu s-senter.

NIKOLA: Min? Samwel?

EŻRA: Is-senter ta’ missieru. (Jgħolli jdejh hekk li jħalli kollox jinxtered fl-art.)

NIKOLA: Ara x’int tagħmel! Min taħseb li sa jnaddaf warajk issa?

EŻRA: Sewwa tistaqsi. Int hemm barra – Elen hawn ġew – imma min responsabbli tal-loġġa? Il-patt qatt ma kien ċar. – M’intix sejjer warajh? Kellu senter f’idejh.

NIKOLA: Lilek kien jonqos. Lilek u lilu! – Imma allura kollox jien! Kollox jien!

EŻRA: Elen ma jimpurtahiex aktar. Taf li qed tibki?

NIKOLA: Elen – Elen! Elen ukoll!

EŻRA: Qed tibki – hemm fuq! (Ġest melodrammatiku – juri lejn il-ġewwa tad-dar. Iżomm il-poża, imbagħad iniżżel idejh bil-mod.) Tibki. Imma titħassarhiex lanqas lilha. Għid minflok – il-ħasra fuqi u fuq uliedi... Għidha, xiħ!

NIKOLA: Fuqi – u fuq uliedi...

EŻRA: Miskina Elen. Mhix qalbha ħażina Elen imma. Mhux dejjem kienet hekk. (Bla ma jħares lejn NIKOLA, ikompli dieħel ’il ġewwa.) Darba imma, niftakar, darba konna sibna bugħarwien fil-kċina. (Għalkemm ma jistax jarah, donnu jaf li NIKOLA qed jibda jitbaxxa biex jiġbor l-affarijiet li waqqa’. Iwaqqfu.) Qed tisma’, xiħ? (NIKOLA jieqaf) Kienet qed tagħmel it-te Elen, hemm, fil-kċina, u sibna bugħarwien taħt is-sink, fil-kabord. Kien hemm żmien kont naħseb li bugħarwien mhux għajr bebbuxu bla kenn, ifittex dar – kont naħseb, min jaf kieku nsiblu dar, insiblu qoxra vojta ta’ bebbuxu, biex jidħol fiha?... (Pawsa qasira. Iħares fiss lejn qasrija fuq il-mejda – il-qasrija fejn ħallew l-għasfur mejjet.) Sibnieh hemm, ilbieraħ, waqt ħin it-te. Kien daħal fil-kabord u ħalla ż-żlieġa tiegħu fuq kollox – fuq il-platti, l-iskutelli, il-plattini… U t-tazez ukoll. It-tazez ukoll, qed tisma’? U Elen irrabjat għax kellha terġa’ taħsel kollox fil-kabord – il-platti, l-iskutelli u l-plattini – u t-tazez ukoll. Kollha, barra waħda. Wara għamlitilna t-te. Ġo dik it-tazza wkoll. U ġiet tatek it-te, lilek ukoll. U int xrobt minnha… dik it-tazza. Miskina, Elen.

Qasrija maħfuna f’idu, NIKOLA jqum qajla qajla minn fejn kien waqaf kokka fl-art.

NIKOLA (b’rogħda): Żommli jdejja, Mulej… Mulej, żommli jdejja. (Ma jiflaħx irażżan lilu nnifsu aktar – jgħolli u jixħet il-qasrija fl-art f’nofs il-kamra; il-ħamrija ttir u tixtered ma’ kullimkien.) Misħuta dar! Misħuta! Misħuta!

Idur lejn il-loġġa u fid-dagħdiegħa jċarrat il-purtieri fi tnejn.

Ix-xemx niżlet u l-aħħar raġġi ta’ dawl ħamrani jiġru jserrpu għal ġol-kamra tal-loġġa.

EŻRA, imriegħex, kemm minħabba d-dawl, kemm b’dak li qed jiġri, jgħatti għajnejh b’id waħda, u waqt li jdur lejn id-dawl, jgħolli idu l-oħra; fiha hemm l-għasfur mejjet. Jgħolliha ’l fuq, fil-pala miftuħa ta’ idu.

EŻRA: Eloi, Eloi – lama sabachthani?

Tir ta’ senter minn barra li jkompli jidwi hekk kif jinżel malajr is-siparju.

Tmiem it-Tieni Att

IT-TIELET ATT

Aktar tard filgħaxija.

L-istess xena. Il-purtiera għadha mqattgħa u mdendla bħal fi tmiem l-aħħar att. Barra qiegħed iraxxax fin fin – barmil fil-loġġa ħdejn il-bandla biex jilqa’ x-xita tqattar.

Kultant naraw xi leħħa ta’ berqa, u aktar rarament jinstema’ r-ragħad, imma ’l bogħod.

Is-sellum issa qiegħed barra, jistrieħ mal-loġġa. Fuq il-ħġieġ hemm il-kliem RTO miktubin kbar bil-ġir minn barra, hekk li jidhru bil-maqlub minn ġewwa.

PETRA tinsab isfel, fuq l-aħħar tarġiet tat-taraġ, daharha jistrieħ mal-balavostri, rasha mgħaddsa fuq irkopptejha, idejha marsusin madwar riġlejha, tħares dritt fil-vojt quddiemha. Liebsa ‘nightgown’ u taħtha libsa ħafifa ta’ billejl.

Bilwieqfa quddiemha SAMWEL igerrem minn pakkett tal-gallettini – liebes l-istess ħwejjeġ ta’ qabel, imma mxarrbin u aktar mgħarrqin.

SAMWEL (joffrilha l-pakkett): Ħa, kul. Dan kulma kien hemm. Mank tuffieħa ma ħallew. (PETRA ma titħarrikx.) Ħa – ħu xi ħaġa. (PETRA l-istess.) Għid xi ħaġa tal-anqas. Mhumiex sa jinżlu issa. Jispiċċaw ir-Rużarju u jidħlu jorqdu. X’ġara wara li tlaqt?

Iberraq fil-ġnien – bosta sekondi wara ragħda tidwi ’l bogħod.

SAMWEL: Għadha nieżla. Traxxax – imma dejjem nieżla. (Iwarrab pass minn ħdejha. Jgħaffeġ il-pakkett tal-gallettini.) Ġiet kmieni x-xitwa dis-sena. Kien ilu jinġema’ l-maltemp... (Jieqaf.) Qed tismagħni? Sirt nitkellem bħalhom ukoll. Nitkellem u ntenni kliemhom. Tgħid għemilhom ukoll?

PETRA (bla ma titħarrek): Hu ma jgħid xejn minn tiegħu, imma jgħid dak li jisma’.

SAMWEL: Aktar kliem il-għerf?

PETRA: ...Hi imma, kienet taf hi x’qed tgħid.

SAMWEL: Min?

PETRA: Nanntek. Kienet taf.

SAMWEL (jaf, imma): Meta, l-ewwel?… Le. Tiħux għaliha, Petra.

PETRA: Kienet taf tajjeb.

SAMWEL: Orrajt – tiħux għaliha imma. Mhux kontrik riedet tiżvoga. Kontrija. U kontra Nikola. Int bla ħtija weħilt.

PETRA: Safrattant kont jien li qtiltu. (Tgħolli geddumha minn fuq irkopptejha – f’ħoġorha għandha tuffieħa migduma. Toffriha lil SAMWEL.) U kulma qalet fuqi kollu minnu.

SAMWEL: Xiex?

PETRA: Li qalet l-ewwel. Tridni ngħidlek?

SAMWEL: X’qalet? Tgħidli xejn. Ma qalet xejn! Jien staqsejtek x’qalet?

PETRA (wara ftit): Kollu minnu.

SAMWEL: Kollu minnu!... Imma x’qalet fuqek?

PETRA: Dak li qalet – u ma qaletx.

SAMWEL: X’qalet? Ma qalet xejn. (Igiddem it-tuffieħa. Jibdel id-diskors.) X’qalu wara li ħriġt ’il barra? Ġew ifittxuni?

PETRA (tqum mit-taraġ – taqa’ minn ħoġorha tuffieħa oħra): Għaliex ma tridx taf x’riedet tgħid biha l-ewwel in-Nanna – dak li semgħet fuqi? Ma tridx taf?

SAMWEL (jitbaxxa jfittex it-tuffieħa): Le, ma rridx naf! Wara kollox mhux tort tiegħek.

PETRA: Hekk qalet hi wkoll. (Tinżel għarkopptejha ħdejh; tiġbor it-tuffieħa.) Allura temminha li jista’ jkun minnu!

Għarkopptejhom it-tnejn, wiċċ imb wiċċ.

SAMWEL: Xiex minnu imma? X’inhu minnu? Għid, x’inhu minnu?

PETRA: Jiġifieri trid taf. Temminha.

SAMWEL: Ma nemmen xejn! Ma naf xejn – ma nista’ nemmen xejn – u ma rrid naf xejn! Tajjeb hekk?

PETRA (bla rabja): Le – mhux tajjeb.

SAMWEL: Ismagħni, Petra – ifhimni! Ma rridx naf. Ma rridx. Int bħali – teħel kollox bla ħtija.

PETRA: Jew hekk tixtieq temmen.

SAMWEL: Bla ħtija. U safrattant – safrattant iżeffnuk fin-nofs bħal Pilatu fil-Kredu! Xi jridu minna imma, Petra? Xi jridu minna lkoll?

PETRA (tqum f’daqqa. Bierda – donnha tilfet l-interess): Forsi dak li tilfu. Iridu jpattu – jerġgħu jgħixu.

SAMWEL: Minn fuq daharna. Mhumiex għajr parassiti mela – mostri!

PETRA: Iħirsa.

SAMWEL: Mostri iħirsa. (Ma jqumx minn għarkopptejh.) Is-sabiħa hi li issa, hawn ġew, sirt nibża’ minnhom, waqt li hemm barra – hemm barra nibża’ minn kulħadd – forsi aktar minn hawn ġew. L-ewwel, xħin ħriġt, ridt naħrab ’il bogħod minn hawn biex qatt ma nerġa’ lura. Imma ma stajtx, Petra.

PETRA: Fejn mort?

SAMWEL: Imkien. Ridt naħrab – basta naħrab. Jien u ħiereġ ħtaft is-senter fl-indana – tgħidlix għaliex! – rajtu hemm u ħtaftu – arma kontra kulħadd – u bqajt ħiereġ niġri. Inżilt minn wara, mir-raba’, u qsamt mill-wied. Imma kienet bdiet traxxax. U mingħajr nuċċali qas biss rajt fejn sejjer. Dħalt fl-ewwel girna li sibt. Stennejthom hemm jiġu jfittxuni. Kont għadni mhux f’sikkti – l-istonku mdardar. Ma flaħtx immur bogħod wisq hekk jew hekk. Imma wkoll hemm ġew, f’dak id-dlam – dik ir-riħa taqsam, dik l-umdità toqtor ma’ kullimkien – ma flaħtx inżomm aktar. Dik is-sikta u dak id-dlam… Imbagħad barra kien hemm xi ħadd ukoll. Smajt il-passi resqin, iċafalsu, ġejjin għalija. Kelli s-senter għadu f’idejja – lanqas naf kienx ikkargat jew le – jew biex… U ħsieb wieħed biss leħħ f’daqqa: kieku dak il-ħin kelli nużah, kieku kelli ħila niġbed il-grillu – fuq xi ħadd hemm barra – jew fuqi – kieku… kieku qatt ma kont nibża’ minn ħadd u xejn iżjed. Darba – u tal-aħħar! U ma nafx kif, sa fl-aħħar, f’daqqa waħda l-girna damdmet b’tir ta’ senter. Intlift minn sensija… Meta ġejt f’tiegħi kelli s-senter għadu f’idejja. Malli flaħt nerfa’ wiċċi mill-art, qomt u ħriġt… U ma kien hemm ħadd. Barra l-istess dlam u xita. U ma kien hemm imkien fejn stajt immur aktar, Petra. Imkien.

PETRA (ħdejh – tagħtih idha, tgħinu jqum mill-art): Imsejken, Samwel.

SAMWEL: Ma mort imkien, Petra.

PETRA: Imsejken Nanu.

SAMWEL: Ġejt lura. Ridt biss – ridt biss nerġa’ nara wiċċek, Petra. F’din id-dar – kieku ma kontx int – kieku l-kruha ta’ hawn ġew qatt ma kont naraha tassew. Kellek tkun int, Petra

PETRA: Tabilħaqq. Tara lili, tagħraf il-kruha.

SAMWEL: Tiddieħaqx bija, Petra.

PETRA: Mera, mera, għidli ja mera, min hu l-ikreh f’din is-saltna?

SAMWEL: Tiddieħaqx bija!

PETRA: Tgħajjatx.

SAMWEL (iżomm u jagħfsilha idha): Mela tiddieħaqx bija!

PETRA: Xi tridni, nitħassrek?

SAMWEL: Le – teħodni bis-serjetà! Imma int bħalhom!...

PETRA: Tgħajjatx!

SAMWEL: ...Bis-serjetà!

PETRA: Għidtlek tgħajjatx!

SAMWEL: Għaliex le! Għaliex – mela int ukoll tibża’ minnhom?

PETRA: Iva, jien ukoll – għax jien għandi mniex nibża’ – mhux int! X’għandek mniex tibża’ int, il-fessud ta’ kulħadd? Wara kollox mhux lilek iridu jkeċċu! X’għandek x’titlef int?

SAMWEL: Għaliex tagħmel hekk, Petra? Int taf...

PETRA: Ma naf xejn! Aqtagħha! U tgħajjatx!

Pawsa.

SAMWEL: Aħjar immur fuq.

PETRA: Taħseb li gost tiegħi li qed jiġri?

SAMWEL: Naf. Skużani. Tort tiegħi.

PETRA: Tort tiegħek xejn!

SAMWEL: Mela tort tagħhom! Xi tridni ngħidlek? Għidli, xi tridni ngħid, Petra?

PETRA: Bilfors tort ta’ xi ħadd?

SAMWEL: Bilfors! Inkella kollox bla sens – bla raġuni!

PETRA: Ma tafx biżżejjed fuqhom, Samwel.

SAMWEL: Naf biżżejjed. Inħares madwari – lejn din il-kruha ta’ dar – lejhom! – u naf biżżejjed.

PETRA: U aħna? Taħseb li aħna aħjar minnhom?

SAMWEL: Tal-anqas huma kellhom iċ-ċans – tal-anqas huma hawn ġew jiftakruh sabiħ! Hawn ġew... Kien hemm żmien kont nipprova – meta kont insib ruħi ’l bogħod minn hawn, il-kulleġġ, ikun fejn ikun – kont nipprova niftakar did-dar – u nipprova nimmaġinaha sabiħa – sabiħa bħal meta kont żgħir. Nipprova niftakar imqar… imqar wiċċ ommi.

PETRA: U kien jirnexxilek?

SAMWEL: Le, xejn. Għajr kultant... kultant kont niftakar xi ħaġa; ma nafx kinetx qatt realtà, jew tifkira ta’ tifkira mċajpra, ħolma minsija. Niftakar id-dalma hawn ġew, minn dejjem id-dalma, u xi ħadd liebes l-iswed, in-Nanna forsi, tagħtini t-te bil-biskuttelli – te fietel, misħun waħdu, imdardar bil-ħalib. Imma mbagħad tħallini noħroġ barra fil-ġnien – u hemmhekk, għad-dell tal-kannizzati u d-dwieli – hemmhekk hemm xi ħadd isaqqi l-ġeranji. Il-fwieħa tal-ġiżimin – u kuluri – kuluri jgħammxu – ħitan oranġo, dellijiet vjola u firxa ta’ ħdura friska ma’ kullimkien fuq wara. Isfel fil-wied, xi ħadd, raġel, jgħanni fuq il-kitarra. U meta għajnejja jidraw id-dija tax-xemx tisreġ, inħares hemm isfel u l-mara ssaqqi l-ġeranji tinsab bilqiegħda ħdejn riġlejh, hi wkoll tgħanni. Leħinha iżda ma nistax nisimgħu. U naf li hemm l-għasafar xi mkien qrib jgħannu wkoll. Imma lanqas lilhom ma nisma’.

PETRA: Kien ikun sabiħ il-ġnien, għad-dell tal-kannizzati...

SAMWEL: Sabiħ... Tarah int, Petra? (Jagħtiha n-nuċċali.) Tarah?...

PETRA: Narah... Avolja qatt ma rajtu.

SAMWEL: U x’tara aktar għidli?

PETRA (tilbes in-nuċċali): Nara...

SAMWEL: X’tara?… Il-vaska – il-vaska tal-ħut, qed taraha? Konna npoġġu hemm niftakar, madwar il-vaska tal-ħut tal-ilma ħelu… Taraha, Petra?

PETRA: Naraha.

SAMWEL: Kif kienet għidli?

PETRA: Vaska kbira u tonda; fin-nofs... fin-nofs hemm denfil, denfil kbir tal-ġebel, itajjar l-ilma minn xufftejn kbar minfuħin. U nħoss ir-raxx kiesaħ u frisk tiegħu jxarrabli wiċċi maħruq bix-xemx.

SAMWEL: Hekk, iva. U kien hemm iċ-ċinji, le? Iċ-ċinji wkoll!

PETRA: Ċinji kbar bojod, maestużi, l-għonq mislut, jgħumu f’wiċċ l-ilma. U konna nitfgħulhom il-frak tal-ħobż.

SAMWEL: Le, tas-suflè!

PETRA: U pastarjali!

SAMWEL: Pastarjali! Waqt it-te kont naħbihom fil-but tal-libsa bajda...

PETRA: Libsa ta’ baħri.

SAMWEL: ...Bl-ankri ċelesti fuq il-bwiet. U mbagħad kont immur nitmagħom liċ-ċinji.

PETRA: U l-ħut tal-ilma ħelu.

SAMWEL: U wara – wara... (Ma jistax jiftakar aktar.) Għinni, Petra! Wara...

PETRA: Wara... x’konna nagħmlu wara?

SAMWEL: Wara!… Konna mmorru nitbandlu taħt is-siġar tal-larinġ! U daqqa kont nitbandal jien u daqqa hi! U konna nogħlew – dejjem iżjed fil-għoli – u l-arja timlieli mnifsejja, widnejja jżarżru bl-għajjat tal-iwrieżaq…

PETRA: U kont ittir ħieles – fost l-għana tal-għasafar – l-għasafar miġburin ġgajta għad-dell tas-siġar, jistennew inżul ix-xemx.

SAMWEL: Dellijiet suwed, miġmugħa, mistoħbija qalb il-ħdura; naf li qegħdin hemm, imma l-għana tagħhom le, l-għana tagħhom qatt ma kont nisimgħu. Nisma’ biss iċ-ċekċika ta’ bott bil-ġebel u l-ħamrija li xi ħadd iġebbed biex igerrixhom… (Imbikkem.) U tir wara tir! Dawk l-isparaturi! (Isodd widnejh.) Tir wara tir! U x-xita tal-imlievez neżlin minxura. U jien niġri nolfoq f’ħoġorha qalbi maqsuma.

PETRA: Min kienet... hi?

SAMWEL: Xagħarha twil u iswed, bħal tiegħek; għajnejha… (Jipprova jittawwal f’għajnejha.) …għajnejha kbar, ċelesti, miksurin, hekk li meta tħares fihom tisma’ għanja siekta, bħal qanpiena tidwi minn qiegħ ta’ baħar profond – hekk li tinsa kollox – tħossok tgħum, ħafif, fi sliem bla qies... hekk li temmen li jista’ jeżisti Alla. U forsi kollox jagħmel sens imbagħad.

PETRA: Imma dawk ma kenux għajnejja. (Bi ħjiel ta’ għira?.) Min kienet?

SAMWEL: Jimporta min kienet?

PETRA: Forsi. Jimporta li int tkun taf.

SAMWEL: Immaġinajtha biss forsi. Jew rajtha xi mkien, f’xi film – jew qrajtha.

PETRA: Jew ħloqtha. Bħal ħrafa. Rapunzell oħra…

SAMWEL: Rapunzell. Imma int… m’intix ħrafa int.

PETRA: Min jaf. (Tagħtih lura n-nuċċali.)

SAMWEL: Tippreferi noqtluha?

PETRA: Min jaf.

SAMWEL: Ħrafa… U kien biss ftit ilu – bħaċ-ċinji u l-ġeranji. Dawk - tal-anqas dawk - tassew tiftakarhom int, Petra?

PETRA: Fl-orfanotrofju niftakar biss vaska żgħira fil-bitħa. Imma kienet dejjem niexfa.

SAMWEL: Le! Kienet... kienet kbira u tonda – b’denfil kbir tal-ġebel itajjar l-ilma! Jien bħalek niftakarha – hekk kienet!

PETRA: Ħlomtha hekk. Imma għadha qatt ma kienet. Għax jien ukoll kont noħlom. Imma taf biex kont noħlom jien? Kont noħlom b’raġel – raġel twil u mibrum – raġel b’għajnejh żoroq – xagħru twil u qastni. U jien nistennieh… U l-pass tiegħu fuq il-ħaxix, hekk kif jersaq lejja minn warajja kien ikun ħafif. Kienet dejjem l-istess ħolma, dak iż-żmien.

SAMWEL: Dak iż-żmien? U issa?

PETRA: Issa – issa inqas u inqas. Filgħaxija dejjem insibha itqal biex norqod – nistenna biss li nisma’ l-pass tqil u goff fil-kurutur barra l-kamra.

SAMWEL: Eżra...

PETRA: Eżra wkoll forsi – wieħed minnhom. Pass meqjus li jieqaf wara l-bieb, kull lejl, jistenna. U x-xewqa li niftaħlu u nħallih jidħol tikber dejjem aktar ġewwa fija – u darba meħlus il-mostru, x’jibqa’ jista’ jitturmentak?... Biex forsi xi darba ninsa darba għal dejjem ir-raġel twil u mibrum b’għajnejh żoroq, ir-raġel xagħru twil u qastni – u l-pass ħafif tiegħu fuq il-ħaxix hekk kif jersaq lejja… Biex forsi xi darba nkun bħalkom ilkoll, jien ukoll.

SAMWEL: Imma m’intix. U ma tkun qatt – u lanqas jien! Ma rridx insir bħalhom. Għinni biex ma nkunx bħalhom, Petra!

EŻRA jitfaċċa f’ras it-taraġ. Jinżel l-ewwel ftit tarġiet – jieqaf għal xi waqtiet, imrekken mal-ħajt, iħares lura – imbagħad ikompli jħaffef ’l isfel bla ħoss.

PETRA tilmħu qabel jilħaq jinżel.

PETRA: Eżra.

SAMWEL (għadu ma rahx): Eżra? Ħallik minn Eżra, Petra...

PETRA tqum bilwieqfa – SAMWEL idur isegwi ħarsitha.

PETRA tersaq lejn tarf it-taraġ – SAMWEL warajha.

EŻRA: Ħallik minn Eżra, Petra! (Ikompli nieżel.) Warrbu, tfajla. Irrid noħroġ.

PETRA twarrablu, iżda SAMWEL ma jiċċaqlaqx.

SAMWEL: Toħroġ fejn?

EŻRA: Le! Xxx – Titkellmux. Tgħidu xejn. Għadhom hemm – ma raqdux. Warrab!

SAMWEL: Fejn sejjer? X’int tagħmel?

EŻRA: Le – mhux hekk! Għid… Aħna nkunu miegħek... Għid, aħna nkunu miegħek – agħmel il-qalb u agħmel xi ħaġa! Hekk suppost tgħid. Għalikom ukoll – għalikom stess! Warrab!

PETRA (tiġbed lil SAMWEL lura): Fejn sejjer, Eżra?

EŻRA: Min irid jaf? Għaliex? Jaqaw jien il-baħar jew il-mostru tal-qiegħ biex tagħmlu għassa fuqi? Barra. Jeħtieġ noħroġ.

SAMWEL: Toħroġ issa, f’din ix-xita? Aħjar tmur fuq…

EŻRA: Minn meta Eżra jisma’ minnek jonqos? Bil-maqlub – hemm miktub: Isir li jrid Eżra – hemm miktub! Sa mitt talent tal-fidda – sa mitt kor qamħ – sa mitt bat inbid – sa mitt bat żejt – u melħ bla qies. Hemm miktub.

SAMWEL: Eżra, aħjar…

EŻRA: Tersaqx lejja! X’għandek f’idek?

SAMWEL: Din? Tuffieħa!

EŻRA: Le – dik ġebla!

SAMWEL: Ara – tuffieħa!

EŻRA: Warrab. Irrid noħroġ. (Jipprova jersaq lejn il-loġġa – dejjem iżomm ’il bogħod minn SAMWEL.)

PETRA: Ħallih imur, Samwel.

EŻRA: Warrab. Trid li jinżlu dawk? Jinżlu u jerġgħu jaqbdukom flimkien? Jekk ngħid lil Elen, terga’ tisma’ x-Xiħa – leħen il-qilla...

SAMWEL: X’tgħid lil Elen?

EŻRA: Leħen il-qilla! Ftakar. Dejjem tieħu gost Elen meta ngħidilha fuqkom.

SAMWEL: Għaliex – x’tgħidilha?

EŻRA: Verità biss – kif rajtkom hemm barra dalgħodu pereżempju…

SAMWEL: Biċċa ta’ poxt!

EŻRA: Leħen il-qilla!

PETRA: Ħallih, Samwel! Aktar agħar! Ħallih imur fejn irid.

EŻRA (jistaħba wara PETRA): Isma’, Samwel – isma’ minn wild nies tal-art – issa li l-art imniġġsa. Ibred u isma’! Ismagħni u ifhem in-nasba. Għax lilek ġabulek hawn lil din (PETRA) – ħasbu u għamlu kalkoli għal rashom, ix-Xiħ u x-Xiħa. Hu – hu ġabhielek hawn – tentazzjoni – biex int taqa’ u wara tindem, għax tara l-kruha tad-dnub. U tmur lura s-Seminarju – bebbuxu jqandel il-ħtija – qoxra vojta bħalu ħaseb. Imma mbagħad ix-Xiħa wkoll qieset u rat wara kollox li biha hawn int ma tkun trid tmur imkien aktar. U ma jkollokx ħila titbiegħed mill-bejta. …Sakemm fiha tħallilek lil din. Għax int dgħajjef – dgħajjef bħalna lkoll! Għalhekk, ġifa! Ifhem mela! (Idur f’daqqa u jiġri lejn il-loġġa. Jissara biex jiftaħ.) Misħutin swaba’ – ma nistax!... Misħutin swaba’ rotob!

PETRA: Iftaħlu, Samwel. Sa jqajjem lil kulħadd.

SAMWEL: Ħażin għalih!

EŻRA: Ħażin għalik! Ifhem in-nasba!

SAMWEL jitla’ b’ġirja fil-loġġa u jiftaħlu l-bieb. EŻRA jibqa’ jżomm bogħod minnu sakemm SAMWEL jerġa’ jersaq lura u jħallih jgħaddi.

SAMWEL: Mur!

EŻRA ma jħallihx jgħidlu darbtejn u jiżgiċċa ’l barra.

Leħħa ta’ berqa – EŻRA jieqaf soptu għal xi sekondi, imħaxken mal-loġġa, idejh miftuħin bil-ħasda, dahru mal-ħġieġ.

Is-silwett tiegħu jibqa’ msallab hekk mal-loġġa, taħt l-ittri RTO, sakemm sa fl-aħħar tinstema’ ragħda.

PETRA: Idħol, Eżra. Sa ssir għasra!

EŻRA: Leħen il-ħasra – tard wisq! Jeħtieġ nerġa’ nsibu – jeħtieġ nipprova! (Jgħib fid-dalma tal-ġnien.)

PETRA: X’ħareġ ifittex? Sa jsir għasra.

SAMWEL: Ħallih isir għasra! Żgur li semgħuna. Ħaffef ara, aħjar immorru fuq.

PETRA: Forsi għandu raġun Eżra – tard wisq.

SAMWEL: F’ġieħ kemm hemm, Petra! M’għandix aptit aktar xenati.

PETRA: Immorru mela, la m’għandekx aktar aptit.

Iddur u tkun sa tibda tielgħa t-taraġ iżda dlonk jinxtegħel id-dawl fl-indana ta’ fuq.

SAMWEL: Hemm huma! X’għidtlek jien!

Jipprova jiġbed lil PETRA lura biex joħorġu mil-loġġa. Tard wisq. Tidħol ELEN u warajha n-NANNA.

ELEN: Rajtx kif huma! Rajtx! Imma int lil Elen ma tagħtix kasha – Elen m’hi ħadd hawn ġew – tajba biss biex issefter, Elen!

NANNA: Elen!

ELEN: Elen, Elen! Dak biss taf tgħid!

NANNA: Elen! (Lil SAMWEL) Dħalt int mela, galantom!

SAMWEL: Dħalt iva. Din dari wkoll, le?

NANNA: Prosit għalik! Itla’ dritt fuq! Għada nitkellmuha din, ibqa’ ċert!

ELEN: Għada iva! Għax issa mhux ħin – qatt mhu ħin issa.

NIKOLA jidħol mill-bieb tal-lemin. Jidher li tefa’ fuqu xi ħwejjeġ ta’ malajr malajr u mingħajr il-libsa tar-rispettabbiltà li soltu jidher biha, issa naraw biss raġel pjuttost xiħ, irraxxibbli u meskin.

NIKOLA: X’inhu jiġri hawn, issa?

ELEN: Hawn hu!

NIKOLA: Nista’ naf? Ħadd ma jista’ jorqod f’dil-misħuta dar?

ELEN: ...Hu biss kien jonqos! Skużana, Sur Nikola, imma le, f’did-dar ħadd ma jista’ jorqod. Skużana, imma fid-dar tagħna l-qaddejja kienu mdorrijin jorqdu wara s-sinjuri! Skużana, imma jekk ma jogħġbokx l-arranġament tista’ titilqilna ’l barra mid-dar tagħna...

NANNA: Elen!

ELEN: Elen xejn! ...Għax Sur Nikola, skużana, imma jekk f’did-dar m’hawnx irġiel u ħadd ma jissogra jgħidulek dan id-diskors, qed ngħidulek jien!

NIKOLA: Int – int agħlaq ħalqek – darba għal dejjem. Ma tafx x’int tgħid int. Itfu dak id-dawl u morru orqdu. Ilkoll!

ELEN: Rajtux x’jikkmanda, Ma! Rajtux kif wasalna. Itfu dak id-dawl u morru orqdu! Agħlaq ħalqek!... Tih ir-riħ ħej, Ma, lit-twajjeb Nikola. M’għidtlix li billejl it-twajjeb Nikola m’għandux ilsienu ħelu daqs binhar, Ma!… Tih ir-riħ! Għax Nikola hu kollox għalina, hux, Ma? Li kieku ma kienx għalih – ir-raġel ta’ din id-dar, kieku aħna m’aħna xejn. Imma jien mara – u għax mara ma jien xejn – imma jien ngħidlek. (B’qilla sfrenata) Itlaq ’il barra jekk hawn ma jogħġbokx aktar – ħadd ma bagħat għalik! Itlaq ’il barra! Mur! Barra!

NANNA: Iskot, Elen! Iskot!

NIKOLA: Le! – Le, ħalliha tgħid! Forsi wasal iż-żmien li hi wkoll – u kulħadd f’did-dar – jifhem, u jifhem darba għal dejjem. U jkun jaf kollox. U nibdew l-ewwel b’min bagħat għalija!

ELEN: Kollox xiex? Dak li għandi nkun naf fuqek ili nafu!… It-twajjeb Nikola – Is-Superjur! Nikola l-vittma! Imma fuq kollox m’intix għajr parassita f’din id-dar int! Terdagħlna demmna u ġieħna!

NIKOLA: Lifgħa moqżieża – lifgħa bħall-oħrajn kollha! U titkellem fuq ġieħ int?… Trid tkun ir-raġel ta’ did-dar meta lanqas mara m’int?

SAMWEL: Issa biżżejjed, Nikola! Erħilha!

NIKOLA: Aah! Id-demm anemiku tad-Depawli forsi qed jibda jiċċaqlaq xi ftit mill-qiegħ sa fl-aħħar! Hekk sbejjaħ – hekk mela! Urihom tal-anqas li int int raġel – ipprova urihom. Imma int – int diġà ppruvajt turihom darba, mhux hekk! Eh, diġà ppruvajt illum!

SAMWEL: Għidtlek biżżejjed – agħlaq ħalqek! (Jaħtfu minn sidru.) Xi dritt għandek dejjem tindaħal int!

NIKOLA: Għaliex ma tgħidilhomx kif diġà ppruvajt? Weġibni!

SAMWEL: Għidtlek agħlaq ħalqek.

NIKOLA: Għaliex? Forsi tmur iġġib xi senter għalija? Fejn hu s-senter? Eh, għidilhom fejn hu s-senter! Għidilhom!

NANNA: X’senter?

NIKOLA: Fejn hu?

SAMWEL (jitilqu): Ma nafx!

NIKOLA: Jien naf imma! Fil-girna! Fejn ħallejtu! Hemm qiegħed! S’hemm tasal bis-senter int! U s’hemm biss! Iva, ippruvajt kieku turi ’l kulħadd kemm int raġel. Imma nafu li ma tasalx! Nannuk kien jasal... u wasal! Imma int qatt! Mela naqtgħuha! Naqtgħuha, aħjar.

NANNA: Samwel, x’għamilt?… Veru?

NIKOLA: Veru; jekk ngħidlek jien, veru! Imma m’għamel xejn – għax mhu kapaċi jagħmel xejn! U int, (Idur fuq ELEN.) ngħidlek min hu l-parassita f’din id-dar. Intom – intom ilkoll – intom il-parassiti hawn ġew! Jekk ma tafux, jien is-sid hawn ġew! Is-sid! Qed tisimgħu – is-sid ta’ kollox!

SAMWEL: Is-sid! X’sid int?...

NIKOLA: Is-sid iva! (Wiċċu ma’ wiċċu – jimbuttah lura – u jkompli jgħid u jsus, dejjem jimbuttah lura.) Jien iva! Is-sid ta’ kollox. Kull ġebla – kull maduma – kull biċċa għamara – kollox – ilhom is-snin imneżżlin f’ismi! U kull min hawn hawn ġew qed jgħix hawn ġew bil-karità tiegħi! Tiegħi u tiegħi biss. (L-aħħar imbuttatura, u SAMWEL jispiċċa fl-art.) Dak li jien hawn ġew jien!

SAMWEL (idur ifittex in-nuċċali li tarlu minn għajnejh): Qed tiġġennen!

NIKOLA: Ġenn? Veru, ġenn... Imma veru! Ħa nurik – hawn, ħa nurik! (Joħroġ ċavetta minn ħżiemu – jiftaħ kexxun tal-iskrivanija.) Dawn mhumiex il-ħrejjef tiegħek, dawn. Ara, kambjali dawn, kontijiet, ċekkijiet u rċevuti! Min taħseb li ħallas kollox? Min ġera u seffaq wiċċu biex salva din id-dar – dawk l-erba’ tomniet li baqa’? Min iġġieled għall-qbiela? Wara li Nannuk irvina kollox! Biex jippoża tal-kbir benefattur! Biex isikket ilsien in-nies – biex taparsi d-Depawli għadhom jiswew xi sold – biex ma jpaxxix nies! Il-bontà u l-irġulija tiegħu min taħseb li ħallas għaliha?… Jien! Iva jien, jien kont!

NANNA: Bi flusna – b’ġidna imma!

NIKOLA: Fluskom – flusi – ġidi – ġidkom – min jaf? Min jaf Tereża meta ħlejt l-aħħar sold tiegħi u meta missejt l-ewwel sold tad-Depawli? Jien kont imma!

SAMWEL: B’liema jedd imma, Nann? Kif stajt tħallih?

NIKOLA: B’liema jedd? Forsi għax min jerfa’ qofftu mhux pastaż, għalhekk! Forsi għax kien mistenni minni – bi tpattija. Forsi għax fil-bidu l-ħtija kienet tiegħi u l-prezz tal-irġulija hu għoli wisq… Imma jekk trid jedd legali – jekk bl-iswed fuq l-abjad, intihulek ukoll. Dan – dan hu l-jedd tiegħi. (Joħroġ fajl minn ġol-kexxun.) Din – din mhix ħrafa lanqas – din isejħulha prokura! Dan hu l-jedd tiegħi! Jekk irridu nitkellmu legalment, dan hu l-jedd tiegħi!

SAMWEL: Veru? Veru, Nann? Int iffirmajtlu? (Il-karta f’idejh – jipprova jaqraha mingħajr nuċċali – imma jaf.) Kollox – kollox, Nann? Tassew dak li qed jgħid – tassew, Nann? Mela mhux biss minħabba… (Lanqas issa m’għandu l-kuraġġ ikompli. Jitlaq il-porkura quddiem NIKOLA.) Mhux biss… Imma l-aqwa li legalment – kollox legalment. Imma moralment – moralment ukoll, Nikola? Iġġustifikat ukoll? U x’baqagħlna li hu tagħna hawn ġew, Nann? Darna – ġidna – ġieħna? Ġieħna, Nann? X’baqagħlna, Nann?

Sajjetti jleħħu – nindunaw li hemm EŻRA barra l-loġġa – jittawwal ’il ġewwa. Jidħol bil-mod – għal xi waqtiet ħadd ma jintebaħ bih.

NIKOLA: Imma dak – dak li jien hawn ġew. (Donnu f’daqqa waħda, issa li żvoga, issa li hu stess neża’ l-qafas ta’ suppervja u mogħdrija għalih innifsu li ilu s-snin iggranfat miegħu, issa donnu jogħtor fiżikament u moralment; id-dagħdiegħa tgħib f’daqqa, u jintelaq bilqiegħda mal-mejda.) Dak li kont hawn ġew jien.

Pawsa.

NIKOLA (l-ewwel wieħed li jintebaħ b’EŻRA; idur iħares lejh. Karba): Dak li jien hawn ġew.

NANNA: Kieku żammejt ilsienek, Elen... F’ġieħ Alla, għaliex kellek tagħmel hekk? Għaliex?

ELEN (bla għajjat): Għaliex? Għax kont bsart, Ma. Le – għax aktar milli bsart, kont naf. Imma qatt ma ridt nemmen... (Bħal donnha tiskopri l-verità fil-waqt stess li ħerġin il-kliem minn ħalqha.) Għalhekk, Ma. Għax kont naf – u ridt li ma nafx...

IN-NANNA tpoġġi mal-mejda ħdejn NIKOLA u tieħu l-prokura minn idejh bla ħajja.

NANNA: Li għamilt, għamiltu għalikom... għalikom biss. Għaliex x’tiswa firma ta’ mara jekk mhux biex tirhan ruħha? Għalhekk biss – għalikom...

EŻRA jidħol bil-mod u jersaq lejhom ħdejn il-mejda.

EŻRA: L-omm u l-missier ġust – tassew li d-dinja ma tagħrafkomx. Imma jien għaraftkom. Intom m’għaraftunix – ħadd minnkom ma għarafni.

Bil-mod ipoġġi għarkopptejh bejn riġlejhom, u, beżgħan humiex sa jħalluh jew le, ipoġġi jdejh il-leminija fuq riġlejn NIKOLA, waqt li qajla qajla jniżżel rasu f’ħoġor in-NANNA. Bħal tarbija tfittex il-wens, jagħlaq għajnejh.

EŻRA: (ilissen) Tagħrfuni issa?

In-NANNA, iebsa, bilkemm tiflaħ tiċċaqlaq, tgħolli kemm kemm id waħda mriegħda, bħal donnha trid tmellislu wiċċu mxarrab.

EŻRA: Berikni, Ma.

Imma n-NANNA tieqaf – ma tissugrax jew m’għandhiex saħħa tmelles xagħar binha.

EŻRA: Dnubietkom maħfura. Għax ara, mara, żewġek sema’ kull kelma minn fommok, imma sas-sodda tal-mewt dam biex iħollok mill-wegħda u l-obbligu. Tard wisq. U hu tgħabba bil-ħtija tiegħek, ja omm – għalhekk, tibkix aktar. Għax hu sema’ – u ma qal xejn! U l-vittma titgħabba bil-ħtija. Kulħadd ħati. Berikni mela, Ma!

NANNA (imriegħxa – tiġbed idha lura ħesrem. Titlob l-għajnuna): Elen! Elen!

ELEN (mietet kull emozzjoni): Eżra, qum – ejja. (Iżda ma tagħti ebda pass lejh.)

SAMWEL: Għaliex? Ħalluh! M’għad baqa’ xejn x’taħbi hawn ġew. (Jixgħel id-dawl ta’ nofs il-kamra. Idur qisu miġnun mal-kamra jixgħel kull dawl ieħor li jsib.) Hekk! Ħalluh – ħalli kulħadd jara! M’għandna xejn aktar x’naħbu! Xejn! Xejn li xejn!

EŻRA jqum fuq riġlejh. Hekk kif id-dwal jinxtegħlu madwaru, tikber il-fixla tiegħu. Waħdu, umiljat u migdud, jidher maħkum minn sogħba u biża’ bla qies. Jagħti xi passi mifxulin – donnu ma jafx fejn, jew lejn min jaqbad idur. Idejh imorru istintivament fuq ħobbu, jipproteġu dak li qed jaħbi.

PETRA (titfi l-ewwel swiċċ qrib tagħha): Samwel! Ieqaf! (Lil EŻRA) Ejja Eżra – itla’ fuq miegħi. Ixxarrabt għasra.

EŻRA, ħerqan, jersaq lejha.

SAMWEL (jaħtfu minn idu): Hemm x’għandek f’idek?

EŻRA: Xejn! Tmissnix! Int – int toqtol biss taf! Tmissux!

PETRA: Ħallih, Samwel!

SAMWEL: Minnu jimpurtak int? Fejn kien kulħadd meta jien kont hemm barra, waħdi, imxarrab għasra? Bis-senter f’idejja! Fejn kien kulħadd?

ELEN (tersaq fuq EŻRA): X’għandek hemm, Eżra?

EŻRA (jaħrab minnha wkoll. Idur lejn PETRA): Le – tħallihomx! Iridu joqtluh!.

PETRA: Xiex, Eżra? Għidli – lili tista’ tgħidli...

EŻRA: L-għasfur! (Jieqaf ħesrem hekk kif jara lil SAMWEL riesaq ħdejha.) Dak... Imma int ukoll – kont miegħu! Ridtu toqtluh intom! Tgħaffġuh u toqtluh!

SAMWEL: L-għasfur fit-trabokk.

ELEN: L-għasfur...

EŻRA: Le! Ma mietx! Ma jmutx! Ried jgħaffġu – joqtlu! Bħalma qatel lill-oħrajn kollha! Int qattiel! (Hekk kif jara lil SAMWEL riesaq lejh, jinxteħet fuq ELEN.) Tħallihx, Elen!

ELEN: Xi trid int? Xi trid aktar minni? Mur – mur għid lil dak! (Turi lejn NIKOLA.) Ma smajtx? Dak kollox hawn ġew issa! Dak kollox! (EŻRA iżda jibqa’ ggranfat magħha.) Ħallini – u neħħi dak il-ħmieġ minn idek – se timpestani kollha! Neħħih minn idek! Dak mejjet – mejjet, qed tismagħni! (Tissara miegħu tipprova tneħħilu l-ponn magħqud minn ma’ sidru – aktar ma tmur aktar tinfexx fih b’rabja.) Neħħi dak il-ħmieġ minn idek qed ngħidlek, baħnan! (Tispiċċa tagħtih bl-addoċċ fuq wiċċu.)

SAMWEL u PETRA jiġru fuqhom u jifirduhom.

ELEN (tinħall minn ma’ SAMWEL li ħatafha minn idha): Itlaqni int! (Tinxteħet tibki fuq siġġu.) Itilquni darba għal dejjem! Mhux li kien qatt ma għext! Qatt m’eżistejt!

EŻRA: Leħen il-biki… (F’daqqa waħda donnu kalm.) Imma araw – araw, ma ġara xejn. Xejn ma ġara. Jien ridtu biss jipprova jtir. L-aħħar ċans. Ftaħtlu t-tieqa għall-ġnien u tajjartu ’l fuq. Tir – għasfur tir! Nixtieq kieku nista’ ngħix f’għamartek għal dejjem – nistkenn fis-satra ta’ ġwenħajk... Għasfur taċ-ċomb ma jtirx, imma għasfur tal-laħam itir! Għasfur tal-laħam itir! Tir mela!

Jersaq lejn SAMWEL u jressaqlu idu lejn wiċċu; fiha għandu l-għasfur mejjet – jew dak li baqa’ minnu. SAMWEL jipprova jiqaflu imma l-istonku ma jtihx u jinġibed lura.

EŻRA jkompli jdur u jsus warajh, donnu jiskonġra jew iwettaq xi magħmul.

EŻRA: Għax ara – hu jeħilsek mix-xibka tan-nassab – bir-rix tiegħu jgħattik u taħt ġwenħajh tistkenn. L-għassiesa tiegħu hu jibgħatlek, fuq idejhom jerfgħuk li ma taħbatx ma’ xi ġebla riġlejk. Imma għalxejn – għasfur taċ-ċomb ma jtirx. Arawh issa – gozz demm u rix, ġisem imtertaq. Kuntenti issa? Farraktuli l-ġwienaħ u riġlejja – kissirtuli għadmi kollha. Kuntenti issa?

SAMWEL (itajjarlu l-għasfur minn idejh): Neħħih minn ma’ wiċċi!

B’għajta ta’ biża’ EŻRA jiġri jiġbru mill-art. Idur u jitla’ t-taraġ.

EŻRA: Kuntenti issa?… Kuntenti issa?

PETRA: X’se tagħmel, Eżra? Terġax titfgħu għal isfel...

EŻRA: Għala le? Nagħtih lilkom minflok? Biex tilwulu għonqu intom forsi?

NIKOLA: Eżra!

EŻRA: Tard wisq, xiħ. U int ukoll għad tinqered daqt. Int ukoll. Hieni min iħallsek għal kulma għamiltilna. Hieni min jaħtaf it-trabi tiegħek u jsabbathomlok mal-blat!

ELEN: Eżra, issa biżżejjed… Eżra!

EŻRA iżda diġà tela’ bil-ġirja l-aħħar ftit tarġiet u sparixxa fuq.

NANNA: Elen!

ELEN (tersaq lejn it-taraġ – donnha mitlufa, ma tafx x’inhi tagħmel): Eżra!

NANNA: Elen – ħudu bil-mod.

ELEN timbotta lil SAMWEL min-nofs u titla’ t-taraġ. SAMWEL, wara waqt ta’ indeċiżjoni, jitla’ warajha.

NANNA: Int ibq’ hawn, Samwel… Samwel!

SAMWEL ikompli tiela’. Malli jasal fuq, jinstemgħu xi ilħna, għajjat, bibien jinstabtu.

NANNA: Samwel!

SAMWEL jieqaf fl-indana, iħares lejn fejn marru ELEN u EŻRA, donnu ma jafx xi jmissu jagħmel.

NIKOLA (jgħolli rasu. Mifni, ixejjer rasu, ir-rabja terġa’ tikber u tikbes ġo fih): Għinni, Sinjur! Mhux li kien kont nista’, Sinjur!... Agħtini s-saħħa!

PETRA (aktarx titkellem weħedha, maqtugħa milli qed, u sa jiġri): Darba, meta kont għadni żgħira, fl-Istitut, fil-kamra fejn kienu jraqqduna, kien hemm dar kbira tal-pupi fuq gwardarobba għolja. Dejjem niftakarha hemm. Naħseb kienu jqegħduha hemm apposta. U kemm kont nixtieq jien li kont nista’ ngħix xi darba f’dar hekk kbira, hekk sabiħa...

SAMWEL (isejjaħ minn fuq): Issakkar ġewwa! Ma jridx jiftaħ.

PETRA: ...U kont nipprova nistħajjel in-nies sbieħ li kienu jgħixu ġo dar sabiħa bħal dik! Il-mamà u l-papà, u t-tfal, kollha ndaf u lebsin puliti, is-sefturi bl-uniformi, u t-trabi – trabi fil-benniena bil-bizzilla, reqdin, reqdin... (Tbennen tarbija immaġinarja f’ħoġorha; tħannen:) Aaah-aaah – Ninni ruħi... aaah. Kemm kienu xxurtjati li kienu jistgħu jgħixu f’dar hekk kbira u sabiħa.

Barra iberraq bla ħoss.

Tisbita ta’ bieb jew tieqa minn fuq. Imbagħad pawsa – ħemda assoluta. Għajr PETRA tħannen taħt l-ilsien.

PETRA: Ninni ruħi. Orqod ħanini.

SAMWEL abjad lellux, jerġa’ jitfaċċa f’ras it-taraġ; jimxi b’lura, sakemm isib l-ewwel tarġa, imbagħad aktar jaqa’ milli jinżel xkanat it-taraġ.

SAMWEL (isfel, jieqaf iċċassat lejn l-oħrajn): Kristu ħanin! Kristu ħanin!

PETRA: X’ġara, Samwel?

SAMWEL iħares lejha, imma ma jarahiex. Jitlaq b’ġirja lejn il-loġġa, iżda jieqaf qabel ma joħroġ. Idur. PETRA, li kienet qabdet sa toħroġ warajh, tieqaf.

SAMWEL (b’nofs daħqa assurda. Forsi kważi ħjiel ta’ sodisfazzjon isteriku): Eżra! Eżra waqa’ mit-terrazzin!

Hekk kif NIKOLA jgħolli rasu minn fuq sidru…

Dlam ċappa.

------------------------------------------------------------

Jumejn wara. Tard filgħodu.

L-istess xena ta’ qabel. Il-purtiera tal-loġġa tneħħiet għal kollox, hekk li issa jidher il-ġnien fil-għera xitwija tiegħu kollha. Xita traxxax.

L-iskrivanija tnaddfet mill-karti kollha li SAMWEL kien iħalli fuqha. L-għasafar ibbalzmati tneħħew ukoll.

ELEN u n-NANNA, it-tnejn lebsin l-iswed, jinsabu bilqiegħda mal-mejda; IN-NANNA mitluqa fuq is-siġġu tar-roti, il-Bibbja f’ħoġorha, għajnejha magħluqa u kutra fuq riġlejha, waqt li ELEN tinsab bilqiegħda f’tarf ieħor tal-mejda, kultant iteftef f’xi xogħol tas-suf, kultant tħares lejn IN-NANNA, imma ħarsitha aktarx mitlufa fil-vojt.

Il-mejda tidher ippreparata u lesta għat-te, b’sett tal-kina sabiħ tal-okkażjoni – tepott, kikkri, plattini, zukkariera, eċċ.

Hemm ukoll gabarrè tal-fidda u buqar għall-ħalib.

Jidħol NIKOLA mill-bieb tax-xellug; ġej mill-funeral. Liebes beritta u nċirata, u taħtha ġlekk b’faxxa sewda fuq l-ispalla. Jimxi bil-mod lejn il-loġġa, jinża’ l-inċirata u jitlaqha fuq il-bandla. Jersaq imbagħad lejn il-mejda u jneħħi l-beritta. Idur iħares lura fejn ħalla warajh l-ilma minn kull fejn għadda.

Jagħti ħarsa lejn ELEN, forsi jistennieha tgħid xi ħaġa. Iżda ELEN tibqa’ siekta.

NIKOLA donnu jħoss dehxa ta’ bard u istintivament jaqbad kikkra u jressaqha lejh. Jagħmel idu mat-tepott u jsibu kiesaħ – m’hemmx te lest. Jibqa’ wieqaf mal-mejda, ma jafx xi jmissu jagħmel.

ELEN: Fejn baqgħu Samwel u Petra?

NIKOLA: Ġejjin. Hemm in-nies ukoll.

ELEN: X’nies? Jien m’iniex sa nqum minn hawn.

PETRA tidħol mix-xellug. Hi wkoll liebsa l-vistu. F’idha għandha umbrella li tmur dritt tħalliha tqattar fil-loġġa. Wara tpoggi bott ħalib li ġabet magħha fuq il-mejda.

PETRA: Hemm is-Sa Petronja u Dun Pawl. U xi tnejn oħra.

ELEN: M’għidtulhomx? Ma trid tara ’l ħadd. Ma tiflaħx.

NIKOLA: Billi tgħidilhom.

ELEN: Lanqas gallettini ma sibt. Ma lestejt xejn.

PETRA (tieħu t-tepott): Hemm il-misħun jagħli. (Toħroġ mil-lemin.)

NIKOLA jpoġġi mal-mejda. Joħroġ id waħda biex iressaq kikkra u plattina lejh. Donnu xi ħsieb iġiegħlu jieqaf – iħares fiss lejn il-kikkra. Jibqa’ hekk għal bosta sekondi, idu mifruxa fuq wiċċ il-mejda, ħarstu fissa, jistenna.

Tidħol is-SA PETRONJA mix-xellug. Tieqaf fid-daħla, umbrella mxarrba f’idha.

SA PETRONJA: Elen, għażiża tiegħi! (Tibqa’ dieħla għal fuqha.) L-għomor lilkom u ’l min baqagħlkom, ruħi! (Billi ELEN tibqa’ ma titħarrikx, titbaxxa u tbusha fuq ħaddejha.) Miskin Eżra, kif kellu jħallina jaħasra! Alla jagħtih il-Ġenna! Meta smajt ma ridtx nemmen! (Tinfexx f’bikja.) Ma ridtx nemmen jaħasra! Kien għadu hekk żgħir miskin! Min jaf kemm ħadtuha bi kbira jaħasra! (Ebda tweġiba. Terġa’ tirranka.) Jaħasra – mewta hekk ħesrem! U ara jien ukoll, nibki qisni tarbija! Tibżax Elen, ruħi, Alla jagħtikom is-saħħa! Hu jaf xi jkun irid minna wara kollox. Illum hawn u għada – eh, għada min jaf! Min jaf ruħi… Kuraġġ!

ELEN (bil-kemm titħarrek): Grazzi, Sa Petronja.

SA PETRONJA: M’hemmx imniex, ruħi! (Tistenna. Ebda kelma oħra minn ELEN. Ma tistax tifhem din il-bruda, iddur fuq IN-NANNA.) U l-Mamà, jaħasra! Sinjura Depawli!...

ELEN (ma tqumx – eħrex): Le, Sa Petronja!

Maħsuda, is-SA PETRONJA tieqaf ħesrem.

ELEN (terġa’ tbaxxi leħinha): Le – aħjar ma tqajjimhiex.

SA PETRONJA: Le, hux? Iva, qalli Nikola; ma tiflaħx, hux? Dażgur – u jista’ jonqos. Kienet tant tħobbu lil Eżra miskin. Iż-żgħir tagħha niftakar kienet issejjaħlu. Dejjem iż-żgħir tagħha baqa’ jaħasra.

Tidħol PETRA bit-tepott mimli u biċċa tal-art f’idejha. Tmur tpoġġi t-tepott fuq il-mejda.

SA PETRONJA (lil ELEN, imma għajnejha jsegwu kull mossa ta’ PETRA): Kemm tidher magħdura miskina wkoll. Batiet tant fi żmienha – batiet tant biex rabbietkom, ħadet ħsiebkom, jista’ jonqos? U issa araha msejkna mara! Aħfruli, imma jien qalbi żgħira – ma tiflaħx! X’waħda din… Qalbi! Qed inħossha tferfer! Ajma, qalbi! (Tabirruħha sa jħossha ħażin – titlaq l-umbrella fl-art, tħares madwarha donnha tistenniehom jiġu jiġru jnewlulha xi siġġu.)

ELEN (bla ma tqum): Poġġi, Sa Petronja. Strieħ.

PETRA (tressqilha siġġu): Poġġi. Trid tixrob xi ħaġa, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Le! Iġġibli xejn! (Taħtaf l-ewwel siġġu li jiġi għal idejha u tpoġġi deċiża ħdejn ELEN. X’jaħsbu – li sa jeħilsu minnha hekk ħafif?) Grazzi, Elen ruħi! Issa jgħaddili, tibżax, issa jgħaddili. Qalbi – dan l-aħħar ma nafx x’qed itini – daqsxejn ta’ emozzjoni u erħilha tferfer qalbi! (Tieħu nifs twil.) Eh, mhux kulħadd jaf irażżan l-emozzjonijiet tiegħu kif ġieb u laħaq. Qed nixjieħu, dik hi, qed nixjieħu, Elen ruħi. Illum hawn u għada, eh għada l-Bambin jaf. M’aħniex għal hawn, u dik hi – m’aħniex għal hawn.

PETRA tiġbor l-umbrella tas-SA PETRONJA, tmur biha fil-loġġa u tqegħedha miftuħa tqattar ħdejn l-oħra. Imbagħad tieħu lbiċċa tal-art u tinżel għarkopptejha u tibda timsaħ ċ-ċaflis tal-ilma tax-xita.

SA PETRONJA (dejjem attenta, kurjuża, tosserva): M’aħniex għal hawn, mhux hekk, Elen?

ELEN (bi sforz): Għax ma tiħux xi ħaġa, Sa Petronja?

SA PETRONJA (tal-anqas!): Hi, iva, forsi mhix idea ħażina! Dik hi, forsi, xi ftit debbulizza. Nieħu gallettina kieku. U hemm il-kejk tas-Sinjura Pinzi Grech ukoll. Ġabet gateau tgħidx kemm hu… (Tiftakar.) Hi, il-gateau! U Dun Pawl! Ħallejtu lampa stampa hemm barra – x’għarukaża! Hi ara, ħa mmur ngħidlu jgħaddi, ta! Ma riedx jidħol dak ukoll – għidtlu jien jista’ jgħaddi… Ma jimpurtax jgħaddi, hux? Jien għidtlu ta! Immur inġib il-kejk ukoll, daqt ġejja! Oqogħdu, ara, oqogħdu – ħa ngħidilhom jien! (Toħroġ.)

Matul is-sikta li taqa’, PETRA tkompli timsaħ l-art għal ftit, imbagħad, lesta, tqum. Tmur mal-mejda.

PETRA (lil NIKOLA): Tridni nibda nferra’?

NANNA: Stenna. Forsi ma jidħlux – imorru… (Titħarrek kemm kemm – jaqa’ l-ktieb minn ħoġorha..)

NIKOLA (igemgem taħt l-ilsien): Xi jmorru jmorru!...

NIKOLA jqum u jersaq biex jiġbor il-ktieb. Ikun sa jnewlu lin-NANNA, iżda minflok ipoġġih fuq il-mejda ħdejha. Hi la tħares lejh u lanqas tmissu.

Barra jinstemgħu jogħlew xi ilħna jargumentaw. Jingħaraf fuq kollox leħen is-SA PETRONJA.

SA PETRONJA (minn barra – ’il bogħod): U x’jiġifieri! Ħallih hawn issa la ġibtu! Kif tagħmel din ukoll!

NANNA: Aħjar taraw x’inhu jiġri hemm barra.

SAMWEL jidħol mill-bieb tal-loġġa. Liebes inċirata twila sewda u taħtha libsa griża skura bla ingravata, il-qmis, aktarx skura wkoll, magħluqa sa taħt geddumu. Xagħru jidher qasir għall-aħħar, kemm għax imxarrab, kemm ukoll għax qatgħu. Liebes in-nuċċali u f’idu għandu missal. Huwa bniedem fid-dehra totalment differenti mis-SAMWEL li rajna qabel. Infatti, naraw SAMWEL serju – SAMWEL is-Seminarista.

SAMWEL: Xi tridu qed jiġri hemm barra? L-istess fares ta’ dejjem. (Jinża’ n-nuċċali u jixxuttah b’maktur.) U ġabu wkoll l-offerti tas-sagrifiċċju! – Petra għadha ma ġietx?... (Jilmaħha għadha għarkopptejha wara l-umbrelel, il-biċċa tal-art f’idha.)

PETRA: Fejn bqajt? (Taf li mhux qed jieħu gost jaraha hekk. Bi sfida titbaxxa u tkompli timsaħ.) Ara fejn tirfes. Għax ma bqajtx ġej magħna ċ-ċimiterju mill-knisja?.

SAMWEL: Għalfejn? Minn trab għal trab, eċċetra, eċċetra. L-istorja nafha. (Jersaq – jinża’ l-inċirata.) X’int timsaħ hemm int?

PETRA: Għax dak xogħli. Is-sejħa tiegħi nafha – bħalma issa int taf tiegħek..

SAMWEL (iħares lejn ħwejġu): Tgħid hekk minħabba dawn? (Jixħet l-inċirata fuq l-umbrelel.) Ma tafx għalfejn kelli nilbes hekk? Biex nisfida lilhom. (Juri lejn NIKOLA u n-NANNA.) U lil dawk hemm barra. Ma rajtx kif baqgħu malli rawna deħlin flimkien fil-knisja? X’apoteosi? Xi skandlu!

PETRA: Rajt.

SAMWEL: Ħsibtek fhimt.

PETRA: Ħsibt ħażin. (Tqum tiġbor l-inċirata.)

SAMWEL: U għal Eżra wkoll – bi tpattija! Forsi xi ftit miet minħabba fija wkoll. Rodd lil Alla dak li hu ta’ Alla...

PETRA: U Ċesri jibqa’ b’xiber imnieħer? Nobgħod insib li xi ħadd inqeda bija jien.

SAMWEL: M’iniex nifhmek. Għalhekk biss dil-farsa. Għaliex, xi ħsibt?

PETRA: Xi tridni naħseb? Jekk stess, issa jekk naħseb – naħseb għalija biss.

SAMWEL: Għalhekk biss qed ngħidlek...

NANNA: Imma ma missekx, Samwel. Ma missekx. Issa... Kien ikun aħjar kieku tmur...

SAMWEL (kliemu iebes daqs qatt qabel): Xiex aħjar issa? (Jimxi lejha. Jieqaf quddiemha.) Għidli, xiex? Għandek xi parir ieħor għalija llum ukoll? Għidli, xiex aħjar, Nann?

NIKOLA: Le, Samwel. Mhux hekk...

SAMWEL: Iva, hekk! X’jimpurtakom aktar lilkom issa, hekk jew hekk? Tebgħa oħra mbajda sa fl-aħħar, dak kollox. Dak l-aqwa. U mhux li kien dak li kellu jiġri, ġara qabel. Dik l-unika sogħba tagħha.

NIKOLA: Le, Samwel. Mhux veru. M’intix tifhem li issa – issa kollox?…

SAMWEL: Xiex issa imma, Nikola? Inbidel xi ħaġa issa forsi? Le, Nikola, ma nemminhiex! Intom ma tinbidlux – għalxejn! Jiġri x’jiġri.

NIKOLA: Għandek żball, Samwel. Allaħares ikun hekk. Dak li ġara ma jistax ikun ġara għalxejn!

SAMWEL: Għalxejn, iva! Bħalma Eżra għex u miet għalxejn.

NIKOLA: Le, Samwel, mhux għalxejn.

SAMWEL: Kif mhux għalxejn? Xi ppretendejt int – il-fidwa universali? Jewwilla int għadek taħsbek taf tinterpreta l-ġejjieni u l-preżent, Nikola? Possibbli?

NIKOLA: Int, Samwel – intom – f’din m’għandkomx x’taqsmu. Isimgħuni. Jekk tridu ssibu xi ħtija, jekk jeħtieġ li xi ħadd ikun ħati – jekk xi ħadd jeħtieġ li jpatti, ħa npatti jien. Li kieku naf inpatti aktar. Għax ħsibt li stajt infassal il-għada, għidt kburi u agħma li kont: Għada xejn ma sa jiġri. Għada ma sa jinbidel xejn. Għax hekk irrid jien!... Għax hekk irrid jien, Tereża... Jien, jien, jien! Issa naf – issa naf! Naf li wkoll kieku kont Ġobb – li kieku l-Mulej staqsa lili: Jewwilla int għandek driegħ bħal Alla! – jien lanqas ma kont naf ngħidlu le kieku. X’suppervja għamja! Għax mingħalik tista’ tfassal pjan u tagħmilha ta’ profeta tiegħu – u tfittex motivi u sinjali mis-Sema biex tiġġustifika ruħek – u biex tiġġustifika l-baħħ – il-Baħħ u s-Sikta eterna ta’ madwarek. Imma kienet biss logħba – logħba ma’ Alla li kont naf li sa nitlef. Bla ma ridt – għalkemm xorta kont naf x’qed nagħmel – ippruvajt inġarrbu – ippruvajt nisfurzalu jdejh! Qisni lgħabt mal-baħħ… u xorta tlift.

ELEN: Tilef Eżra. Tal-anqas imma issa hu ġġustifikat.

NANNA: Tal-anqas. U forsi issa jistrieħ f’dinja aħjar minn din.

SAMWEL: Dinja aħjar!... Agħar żgur, ma teżistix!

NANNA (insiet għal mument l-għelt bejniethom): Le Samwel. Tgħidx… (Tieqaf, ukoll qabel ma SAMWEL idur fuqha.)

SAMWEL: Int – int aħjar ma tgħidli xejn iżjed! Għidt biżżejjed int. Ma jiswa xejn aktar it-tibjid bil-kliem bejnietna. Xejn aktar. Mela issa iskot int – darba għal dejjem.

Sparatura waħda tinstema’ barra, iċċaqċaq u tidwi fis-sikta.

PETRA tmur mal-mejda u tibda tħawwad it-te fit-tepott, lesta biex tibda tferra’.

SAMWEL: Ħalli.

PETRA: Sa jerġa’ jiksaħ.

SAMWEL: Għidtlek ħalli! Issa nieħu ħsieb jien iċ-ċerimonji, tibżax. Dan ir-rit tal-anqas nafu – nafu aħjar minnek. (Jersaq lejn innofs tal-mejda, hekk li jista’ jħares dritt ’il barra lejn il-platea u mifrud minnha biss mill-mejda. Jieħu t-tepott biex jibda jferra’.) Ejjew – ersqu lkoll. Jien l-iżgħar imma llum imiss lili naqdi. Għax illum laħħquni raġel sa fl-aħħar. Ersqu eqreb. Poġġu. (Pawsa qasira – ħadd donnu ma jrid jiċċaqlaq.) Poġġu!

Kulħadd jinġabar mal-mejda. IN-NANNA tinsab fuq il-lemin, b’NIKOLA faċċata tagħha fit-tarf l-ieħor. ELEN fuq il-lemin ta’ SAMWEL, u PETRA n-naħa l-oħra tiegħu, għalkemm hi żżomm is-siġġu tagħha kemxejn aktar lura minn tiegħu.

SAMWEL iferra’ t-te fil-kikkri quddiemu.

SAMWEL: Intom tafu, mhux hekk? Tafu li intom qtiltuh. U jien magħkom, kompliċi. Għax għasfur taċ-ċomb ma jtirx. Ma jtirx le. Imma aħna ħalli nibqgħu ngħidulhom: Eżra waqa’ mit-terrazzin. Għax mhux biżżejjed tgħid għasfur taċ-ċomb ma jtirx. Aħna nifhmu – imma għalihom mhux biżżejjed – ma jaċċettawhiex żgur. Miskin Eżra – għasfur tal-laħam itir – għasfur taċ-ċomb ma jtirx. (Jidħaq – daħqa aktarx qarsa – imma l-gost, is-sens tal-umoriżmu pervers, huwa ġenwin.) Tgħidu: ukoll f’hekk isib biex jidħaq? Imma aħjar tgħidu: tal-anqas jidħaq – tal-anqas iħoss xi ħaġa. Il-verità hi li lanqas dakinhar, tafux – lanqas meta... waqa’... ma stajt nitħassru. Ma stajt inħoss xejn infatti – ħlief is-sens ta’ assurdità – ta’ banalità. Kulma stajt naħseb kien: Possibbli allura kellu jkun propju Eżra li jħallas ta’ kollox? Dak in-nofs ġisem minxur qalb l-għollieq u l-ħġieġ imkisser – dak propju Eżra? L-enormità tal-assurdità ssummatni! Kif seta’ qatt ikun? (Spjegazzjoni illogika – protesta) Għasfur taċ-ċomb ma jtirx!…

Iniżżel it-tepott. Il-kikkri kollha issa mimlijin u jibda jqassamhom mal-mejda.

Titfaċċa s-SA PETRONJA mill-bieb tax-xellug b’kejk f’idejha. Tieqaf fid-daħla, donnha ma tridx tinterrompi d-diskors. Jekk l-oħrajn jarawha, ħadd ma jagħti sinjal ta’ dan.

SAMWEL: U dan kollu minħabba fina. Tort tagħna lkoll. Minħabba fik, Nann. (Jgħaddilha kikkra.) Ara niftakarx, tnejn zokkor? U għalik ukoll, Nikola. Bla zokkor, bħas-soltu. ...Tort tiegħek ukoll. U tiegħek,Elen. Bla ħalib? U għalija – is-soltu. (Itiegħem.) Mhux karg biżżejjed. (Iħares lejn il-kikkra te li fadal. Iħares lejn PETRA – jaf li ma ħaditx, iżda donnu m’għandu ebda għaġla jagħtiha. Forsi jistennieha titolbu? Fil-waqt jilmaħ lis-SA PETRONJA u jimxi dritt lejha, Ikompli:) Imma xejn. Assolutament. Ma ħassejt xejn aktar. Żgur ebda rimors. Allura mela dan hu s-sagrifiċċju – din it-tpattija tagħna lkoll? Possibbli ma kien fadlilna xejn aktar x’noffru? Possibbli msejkna daqshekk? Possibbli, Mulej, dan hu l-bikri li tlabtna noffrulek? Għasfur taċ-ċomb?

Wasal biswit is-SA PETRONJA li xxengel u tagħti b’rasha, taqbel ma’ li qed jgħid.

SAMWEL: Bonġu, Sa Petronja. Tieħu ftit te? (Joffrilha l-aħħar kikkra.)

SA PETRONJA: Iva – iva, grazzi Samwel. Hawn hu l-kejk. Mort sibt sikkina wkoll...

SAMWEL: Għaddi, konna qed nistennewk. Għaddi, poġġi .

SA PETRONJA: Grazzi. Dun Pawl u s-Sinjura Pinzi Grech telqu però. Ma stajt infehemhom b’xejn! Taf int – qalu ma jridux jiddisturbaw. Imma bagħtulkom il-kondoljanzi tagħhom...

SAMWEL: U l-kejk ukoll! Imnalla tafx. (Ibaxxi leħnu; f’widnejha) Għax, skużana, imma llum gallettini milli jidher m’għandniex!

SA PETRONJA: Uh, ma jimpurtax, ma jimpurtax…

SAMWEL: Ġentili wisq! (Inewlilha siġġu, hekk li hi tpoġġi mal-mejda min-naħa tal-udjenza.) Poġġi, poġġi però.

Is-SA PETRONJA tpoġġi u tieħu belgħa te. Titqarras, imma ma tgħid xejn. Pawsa. Tinduna li kulħadd qed iħares lejha.

SA PETRONJA: Isma’, żgur m’iniex qed niskomodakom, hux?

SAMWEL: Le, tiskomodana int, ma tarax! Konna biss qed niftakru fl-imsejken Eżra, il-Mulej jagħtih il-mistrieħ ta’ dejjem…

SA PETRONJA: Id-dawl ta’ dejjem jiddi lilu jaħasra!

SAMWEL: Jistrieħ huwa fil-paċi…

SAMWEL / SA PETRONJA: Ammen!

PETRA (tqum): Hemm bżonn inkomplu b’din ix-xarada, Samwel?

SAMWEL: Għaliex le? Qed nikkomunikaw, m’intix tara? Sa fl-aħħar jien u s-Sa Petronja qed nikkomunikaw.

PETRA: X’taħseb li sa tirbaħ? Hemm barra, fost dawk, quddiem kulħadd kien forsi xieraq – kien forsi jagħmel sens. Imma żgur mhux hawn ġew. Mhux issa.

SAMWEL: Għidtlek – jien fosthom diġà nżilt. Jiena u int flimkien, fil-knisja; hemm konna. U rawna flimkien il-Fariżej. Possibbli li lanqas int ma tifhem? Jew forsi int tippreferi leħen il-qilla fost il-Fariżej? Dik hi! Hux dik hi?

SA PETRONJA: X’Fariżej, skużi?

PETRA: Forsi.

SAMWEL: Forsi. Għax għadni dgħajjef wisq. Forsi dik hi. Tajjeb! (Lis-SA PETRONJA) Hemm – fil-knisja – ma rajthomx, Sa Petronja? Qalb dawk iċ-ċerimonji u dmugħ il-kukkudrilli? Kulħadd iqum fuq saqajh itenni l-mea culpa u jħabbat fuq sidru: Ismagħna nitolbuk Mulej! Itolbu, ħuti. Ismagħna nitolbuk, Mulej!

SA PETRONJA: Ismagħna nitolbuk, Mulej!

PETRA: Imma int dik il-parodija ma tiflaħx aktar għaliha.

SAMWEL: Ma niflaħx! U ma flaħthiex. Kif stajt? Allura – allura kelli nqum fuq saqajja, u nitla’ hemm fuq, quddiem kulħadd u ngħajjat – Ismagħhom, Sinjur! Ismagħhom jitkarbulek!...

SA PETRONJA: Ismagħna!

SAMWEL: Ismagħhom, Sinjur! Imma Int taf – ħadd minnhom ma jemmen dak li qed jgħid! Illum qegħdin hawn, itennu kliem is-sogħba, imma ħsiebhom mhuwiex – u lanqas qalbhom! Imma Int ħanin, Mulej, allura ismagħhom nitolbuk, Mulej!

SA PETRONJA: Ismagħna nitolbuk, Mulej!

SAMWEL: Ismagħna!... U tagħtix kas, Mulej, li minn hawn u ftit ieħor imorru lura lejn djarhom, iseksku bejniethom u jgħidu: Kif lanqas ommu ma ġiet għall-funeral! (Iseksek f’widnejn is-SA PETRONJA) Imma ara, Nikola ġie! Nikola ġie! U kif Samwel qiegħed ma’ dik it-tfajla! Taf min hi dik? U mhux għax trid tagħti kas ilsien in-nies, imma l-affari hekk u hekk kienet – X’għarukaża!

SA PETRONJA: X’għarukaża!

SAMWEL: Għax kos, hux, dan Eżra kif waqa’ minn hemm fuq? U Elen – Elen fejn kienet?

ELEN: Ieqaf. Tkomplix, Samwel.

SAMWEL: …Imma int ismagħhom, Mulej... Meta rajthom minn hemm fuq imma, iseksku u jroddu s-slaleb skandalizzati, l-għajta – dik l-għajta ma setgħetx tinżamm lura aktar: Oqbra mbajda! Oqbra mbajda lkoll!

PETRA: Oqbra mbajda.

SAMWEL: Iva, għajjarthom u għidtilhom f’wiċċhom: Oqbra mbajda! U werżaqt biex kulħadd jismagħni: Mulej aħfrilhom! Mhux ħtija tagħhom huma daqshekk miżeri u koroh! Aħfrilna lkoll, Mulej!

ELEN: Maħfra – maħfra, Mulej.

SA PETRONJA: Maħfra. (Donnha tiġi f’tagħha.) U le, u le, Elen! X’maħfra?... Elen, ruħi! X’int taħseb? X’inhuma jgħidu dawn? X’inhuma jgħidu! Mhux veru – mhux veru ta, Sinjura Depawli. Ma ġara xejn minn dan, tafux. U le, u le!...

PETRA: Imma jien rajtu. Iva, hekk rajtu. Hemm fuq – qalil u sabiħ – sejf tan-nar. U meta tkellem hu, ħadd ma ssogra jgiddbu. U jien ukoll ħarist ’il fuq u tlabt, għall-ewwel darba veru tlabt – Sinjur aħfrilhom; mhux kulħadd huwa ikrah jew ħażin. Hawn min jista’ jkun qalil – imma ħanin, u sabiħ .

ELEN: Tassew, Samwel? Fil-knisja? (Kważi b’xenqa) Quddiem kulħadd?...

SA PETRONJA: U le, Elen ruħi! Qed ngħidlek, le, jaħasra! Aktar intom tieħdu għalihom. Qed jgħidu hekk biex jarawkom tinkwetaw, emmnuni. Imma ma jmisshomx – ma jmisshomx! Mhux fiċ-ċirkostanzi tagħkom jaħasra. Biss teħdux għalih imsejken tifel! Kien iħobbu tant lil zijuh!

SAMWEL: Le; kien ikrah – kien stramb u kont nobogħdu! Fuq kollox – u minkejja kollox – kont nobogħdu.

ELEN: Le, Samwel.

SA PETRONJA: U le, temmnux, Elen ruħi. Kieku rajtuh miskin ilknisja, hemm, quddiem nett, rasu baxxuta l-ħin kollu jitlob – tassew kontu titgħaxxqu! Mhux hekk, Nikola? Iva għidilhom int, jaħasra. Kont hemm int ukoll!

NIKOLA (mhux bi tweġiba): Kien hemm, mela, leħen iċanfar l-oqbra mbajda. U lili. Kien hemm mela...

SAMWEL: Kien hemm. Jekk smajtni int ukoll, kien hemm.

SA PETRONJA: U xi tridu jisma’ ’l dak? Aktar jien!...

NIKOLA: Le, dak ma jfisser xejn – Billi jien ma smajtx, ma jfisser xejn! Kemm xtaqt nisma’ – kemm xtaqt inħoss! Imma billi jien ma smajtx – ma ħassejtx – dak ma jfisser xejn! L-aqwa li hu semgħu.

SA PETRONJA: U iva, iva – skużani, Nikola ruħi. Imma tagħmilx hekk int ukoll! Għandek raġun int – int batejt; imma jeħtieġ xi ftit tal-kontroll!

NIKOLA: Kontroll iva. U jien batejt, iva! Jien kont li batejt dawn is-snin kollha. Għax darba – darba żbaljajt – għax darba għext! Imma għalhekk kelli npatti ħajti kollha? Għalhekk – għalhekk sofrejt il-Baħħ u s-Sikta – u qatt aktar ma smajt leħnu. Fittixt għalxejn xi għelm – flejt sal-iċken dettall għal xi sinjal minn tiegħu – għal tifsira tar-rieda tiegħu. Għamilt kollox għalih – kollox! U kollox kont lest nagħmel. Imma għalxejn. Ukoll kieku poġġejtlu l-istess ibni fuq artal u għollejt fuqu x-xafra tas-sagrifiċċju, kont naf li ebda id mis-smewwiet ma kienet sa żżommli jdejja. Imma issa ċert.

NANNA: Kont taf qabel ukoll, Kola. Int biss ma ridtx tifhem.

NIKOLA: Ridt inkun żgur, Tereża! Għidt, jiġri x’jiġri, basta nagħraf li hu għadu hemm – ukoll jekk nisma’ biss leħnu jisħetni. Basta jkolli prova! ...Mhux il-maħfra kien hemm bżonn, Samwel – kien hemm bżonn is-saħta. Isħetni mela, Samwel! Tal-anqas int, isħetni.

SAMWEL: Min jaf kemm-il darba sħettek, Nikola – kemm sħett lil kulħadd. Imma issa – issa ma nafx aktar kif. Issa li s-sikta naf li qiegħda ġewwa fija wkoll.

NIKOLA: Le, fik le! Isħet lili – isħetni, qed ngħidlek! (Jheżhżu minn spallejh.)

SAMWEL: Ukoll dan il-ħelsien għandu prezz, Nikola.

NIKOLA: Ġo fik, le! Isħetni! (Ikompli jheżżu… sakemm flok jheżżu jispiċċa jgħannqu miegħu.) Ġo fik, le. ...Imsejken, Samwel. Mela issa veru kollox mitmum.

SAMWEL: Imsejken Nikola. (Imma jibqa’ wieqaf dritt, iebes – iqiegħed biss id waħda ħafif ħafif fuq spallejh – l-uniku faraġ li jaf irodd.) Imsieken ilkoll. Għax aħna lkoll nies twajba, ilkoll nies sewwa quddiem Alla, wara kollox – minkejja kollox. Imsieken in-nies twajba.

NIKOLA (jinqata’ minn miegħu – jintelaq fuq siġġu): Twajba. Imma mhux biżżejjed. Jgħidu li n-nies twajba jmutu qasir il-għomor... Mela issa ma baqagħli xejn aktar f’din id-dinja. Għajr nistenna l-mewt. Hija ħaġa stramba l-mewt. U jien – jien kont naħseb li meta nasal biex immut jien, ma kienx sa jisgħobija; hekk jew hekk, jien li qatt ma tlabt xejn mid-dinja, għajr id-dinjità tiegħi, kont naħseb li billi nċedi ftit dinjità, il-kburija tiegħi kienet hekk bla qies li ma kontx inħoss il-għajb tat-telf ta’ ftit dinjità. Ma temminx kemm wieħed jista’ jissaporti, imwieżen fuq is-suppervja u l-għajb. Imma hija ħaġa stramba l-mewt – aktar u aktar meta l-ulied imorru qabel il-missirijiet u jpattulhom ta’ ħtijiethom. U taf li ma baqagħlek xejn, la d-dinjità, u lanqas il-għajb.

SA PETRONJA: Sur Nikola, isa, mhux hekk. Mhux sew tagħmel hekk. U quddiem it-tfal ukoll!

NANNA(weħedha): Iva, it-tfal…

SA PETRONJA: Għidlu, Sinjura Depawli! Ftit dinjità, ħeqq! Ċerti affarijiet personali, delikati! – m’għandna ebda dritt! Jeħtieġ inżommu ftit dekor – f’ġieħ l-imħabba ta’ dawn l-innoċenti!

NANNA (l-istess): F’ġieħ l-imħabba. (Imbagħad, bħal donnu ħsieb irxuxtat mill-imgħoddi) Ħobbu – ħobbu kull tliet sigħat mela.

SA PETRONJA: Skużi?

NANNA: Ħobbu kull tliet sigħat. Għax l-ulied imorru qabel l-ommijiet ukoll. Sa fl-aħħar. Għandek raġun int, Samwel. U jien kemm tlabt lil Alla jeħodhuli – jeħodhuli u jeħilsu...

SA PETRONJA: Sinjura Depawli!

NANNA: U jeħles lili. Kemm kont nitlob fil-bidu, Sa Petronja. Liema qaddis u qaddisa ma tlabtx! Ma kienx bħat-trabi l-oħra imma. Ukoll wara ftit ġimgħat kont diġà ntbaħt. U ma donnu seta’ jieħu r-ruħ qatt u b’xejn. Għalxejn ġrejt għand tobba u speċjalisti. Sakemm imbagħad, darba, Dun Pawl – kien għadu kjeriku novizz, niftakar – darba kien ħares lejh u mbagħad lejja, u staqsieni bl-akbar galbu: Imma int kull meta treddgħu, Sinjura? Kull meta treddgħu... U jien, mifxula mhux ftit – għax il-ħalib tiegħi veru kien ftit u dgħajjef – jien għidtlu – Kull tliet sigħat. U hu minnufih wieġeb – Mela ħobbu kull tliet sigħat, Sinjura. Ħobbu kull tliet sigħat!

SA PETRONJA: Uuh, jaħasra; x’anġlu! Xi profeta!

NANNA: Iva, kellu intenzjoni tajba miskin… Imma ma’ dak il-kliem ħassejt bħal dehxa kiesħa taqsamli ruħi fi tnejn. U demmi kesaħ. Għax dak il-ħin fhimt – fhimt aktar milli basar Dun Pawl. U minn dakinhar il-ftit ħalib ta’ sidri nixef qoxqox. U qatt aktar ma stajt inreddgħu aktar. U minn dakinhar roddejtu lura lil Alla... u tlabtu jieħdu lura.

SA PETRONJA: Ġesù Marija – x’int tgħid, Sinjura!

NANNA: Iva, jieħdu lura... Ifhimni, Sa Petronja! Ipprova ifhimni. Hemmhekk – dakinhar – kont naf – kont diġà tliftu lil Eżra. Kulma stajt ngħidlu kien: Tista’ tmur lura jekk trid! Għax qatt ma messek tkun tiegħi. Roddejtu lura u għidtlu – Mulej, issa tista’ tieħdu lura meta tridu! Avolja kien l-ewwel iben tiegħi! Avolja kont naħseb li ma kienx jista’ jkolli aktar ulied. Tajthulu lura... u wara bkejt. Imma qatt iżjed wara dakinhar. Tifhem issa għaliex ma nistax nerġa’ nibkih it-tieni darba, Sa Petronja? Tifhem għala meta Nikola jiġi jgħidli: Alla jrid iben ieħor minn tiegħi għall-artali tiegħu jien ma nistax ngħidlu iva? Qatt iżjed! Tifhem, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Ma nafx, ma nafx… Imma min kien qatt jobsor jaħasra! Imma allura wara (tbaxxi leħinha – kunfidenza bejn nisa) Wara, meta kellek lill-ieħor... x’kien jismu? – wara?...

NANNA: Lil Philip?

SA PETRONJA: Eh, eh – kont tista’ treddgħu? Jew forsi...eh, jaħasra, hu wkoll?

ELEN: U mbagħad, wara, meta kellek lili? Wara għalija kellek ħalib, Ma? Staqsiha, Sa Petronja: Lanqas għalija? (Qabel ma jista’ jkun hemm tweġiba – bla qilla) Imma għaliex jeħtieġ inħalluha hawn lil din? Bi tpattija?

SAMWEL: Tpattija. (Jieħu sikkina f’idejh.) U għax aħna lkoll nies twajba, wara kollox. Jew għax forsi jeħtieġ xhud ukoll.Tibżax, ftit ieħor biss imma. Hawn, Sa Petronja, ma tiħux biċċa kejk? (Jaqsam il-kejk fi tnejn b’kolp wieħed, qisu qiegħed jaħsad ras.)

SA PETRONJA (tinġibed minnu): U le, u le! Kif jista’ wieħed jaħseb fl-ikel, x’kull waħda! X’diżgrazzja wkoll! Min qatt kien jobsor!

SAMWEL xorta jagħtiha l-kejk u hi tieħdu. PETRA terġa’ timlielha l-kikkra bit-te.

ELEN: Xhieda tat-tpattija mela. Għax wieħed jeħtieġ li jpatti – ipatti mhux biss għad-dnubiet li jaf li għamel – imma għal dawk li ma jafx bihom ukoll. Għall-ħażen magħruf u mhux magħruf li wettaq. Imma qabel ngħidlek kollox, Sa Petronja (Bi sforz; mhux faċli għaliha tgħid dak li sa jkollha tgħid) ...qabel kollox, ftakar li għalkemm hu kien il-martirju u l-passjoni ta’ ħajti, madankollu jien qatt ma tlabt għall-mewt tiegħu. U qatt ma xtaqtha. Mhux tiegħu… Ftakar.

SA PETRONJA: Tiegħu? Ta’ Eżra trid tgħid?

ELEN: Għalih biss kont ngħix. Qatt ma kien hemm raġuni oħra għal ħajti. Jekk ommu reddgħetnix jew le ma nafx ngħidlek. Li naf hu li jien qatt ma sirt vera mara. Anzi, imissni ngħid, lanqas qatt ma sirt vera xebba, bħax-xebbiet l-oħra kollha. Naf żgur infatti li qatt ma nista’ nitlef il-ħalib ta’ sidri, għax jien qatt ma jista’ jkolli. Imma hu – fih u bih – kien hemm tal-anqas xi għan għal ħajti. Qed tifhem, Sa Petronja?

SA PETRONJA: Eh, ma nafx... Naħseb!

ELEN: Taħseb. ...Lilu biss kelli. Għax lilu biss seta’ jkolli. U safrattant – safrattant jien qtiltu.

Is-SA PETRONJA tixraq fil-kejk. Tieħu belgħa te biex jgħaddilha.

ELEN: Forsi stajt għidt – jien ħallejtu jmut. Xorta ħatja imma. Jien ukoll iva. Aħna ngħidu, Eżra waqa’ mit-terrazzin. Fil-fatt, kif ħriġt hemm barra, fuq is-setaħ, kien għadu hemm, iggranfat b’id waħda max-xriek maqsum. Jien ġrejt u nxtħett mal-art ħdejh u ppruvajt naħtaflu idu. Iddendilt għal isfel u xi mkien hemm, f’dik id-dalma, idejja ngħalqu ma’ jdejh. Dik l-id... (Tagħlaq għajnejha) Kienet imxarrba – bix-xita, naf! – imma wkoll bid-demm. U xi ħaġa oħra... gozz rix mgħaffeġ li ma riedx jerħi minn idejh...

SA PETRONJA: Rix!... X’rix?

ELEN: Maqbud bejn idi u idu – dik l-id xierfa, imxarrba, imċappsa demm. Ma stajtx inżommha aktar. U ħallejtu jaqa’!

NANNA: Ma kienx tort tiegħek, Elen. Int tal-anqas ippruvajt. Żelaqlek minn idejk – lili ħallejtu jiżloqli minn qalbi wkoll.

ELEN: Le! Le, qed ngħidlek, Ma! M’iniex sa nħallik tiċħadni mill-ħtija wkoll. Ħallili dik tal-anqas. ...Le! Int ma tafx! Dak il-ħin hu ħares lejja – ħares lejja u qrali f’għajnejja l-kruha kollha li kont qed inħoss għalih – f’idu! Ħass id-dehxa ġo ġismi kollu. U fehem.

NIKOLA: Lanqas kieku ridt ma kont iżżommu...

ELEN: Le! Ħalluni ngħid jien! Jien kont li rħejtlu jdejh. Li kieku ridt kont insibha s-saħħa – ma kontx nitilqu! – kont saħansitra ninżel miegħu għal isfel – intir f’dak id-dlam miegħu pjuttost milli nitilqu. Imma ħallejtu jaqa’ għax ridt!

SA PETRONJA: Marijasanta!

ELEN: Imma hu wkoll ried! Fl-istess ħin li tlaqtu ...kien hu li fetaħ idejh. Hu wkoll, donnu f’leħħa ta’ mument kien qrali qalbi. U jien qrajtlu għajnejh, għajnejh jitolbu: Erħini naqa’! Erħini mmur! Intir!... U fl-istess waqt, fl-istess dehxa ta’ mument, erħejna ’l xulxin. U wiċċu ma kienx aktar imbeżża’. Waqa’ fis-skiet, bla lanqas għajta waħda. Fil-ħemda assoluta.

Pawsa. Skiet perfett.

SAMWEL: Għasfur taċ-ċomb itir.

NIKOLA: Darba – xi mkien ma nafx sew fejn jew meta – darba qrajt li għamlu esperimenti fuq ruħ il-bniedem… Tabilħaqq. Biex isibu prova jekk teżistix jew le ruħ il-bniedem.

SA PETRONJA: Sur Nikola! (Tqum bilwieqfa.) Ara skużawni, jien illum ma ġejtx hawn biex noqgħod nisma’ l-ereżijiet! Fejn hi l-umbrella?

SAMWEL (idu fuq spallejha – iġegħelha terġa’ tpoġġi): Le! Int ibq’hemm issa. Ġejt hawn biex tisma’ u tara – ereżijiet u mhumiex! Mela isma’… (Is-SA PETRONJA terġa’ sa tqum tipprotesta – jerġa’ jżommha.) Isma’ u ara. Sal-aħħar!

NIKOLA: Mhix ereżija, Sa Petronja. Anzi. Sabu prova jgħidu – prova xjentifika ta’ kemm tiżen ruħ il-bniedem. Għax wiżnu wieħed – bniedem qed imut – ftit sekondi biss qabel ma miet, u wara, ftit sekondi eżatt wara li miet. U sabu tabilħaqq differenza minima – grammi infiniteżimali... Imma xorta waħda prova, qalu, ta’ kemm tiżen ir-ruħ li sa fl-aħħar ħelset. Għax hija hekk ħaġa fraġli ruħ maħkuma ġo dan il-ġisem iebes. U ssib min jistaqsi, hija tassew ir-ruħ li hi mjassra – jew ir-ruħ li tjassar?

Pawsa.

PETRA timxi lejn is-SA PETRONJA, hekk li tiġi hi wkoll minn warajha.

PETRA (tqiegħed idha fuq spallitha – SAMWEL għadu idu fuq l-ispalla l-oħra): U int, Sa Petronja? Int temmen f’dik ir-ruħ? Hemm ġewwa fik ukoll ruħ imjassra, tixtieq il-ħelsien?

SA PETRONJA (tinħasad – ħjiel ta’ biża’ f’leħinha): Ara – araw ruħi – jien qed nipprova nifhem id-dulur tagħkom. Nagħder u nifhem jien ukoll, ara taħsbux!...

SAMWEL: Għax x’tista’ tagħmel għajr tagħder? Issa li ftaħna qalbna miegħek – issa li l-aħħar qatra ta’ demmna tajnihielek – u kxifnielek ruħna beraħ?

PETRA: Xi trid aktar minna?

SA PETRONJA: Irrid!… Imma jien ma rrid xejn, ruħi! Xejn ma rrid mingħandkom!

SAMWEL: Le. Għid, tibżax. Staqsi li trid. Li ridt taf issodisfajnieh? Kull suspett, kull dubju, iċċarajnihulek? Żgur li le! Mela staqsi – tal-anqas mistoqsija oħra – tal-aħħar, qabel ma tmur – jekk trid tmur.

SA PETRONJA: Iva ara, naħseb li aħjar tħalluni mmur...

SAMWEL (iżommha): Ma tmur imkien! Staqsi li ġejt biex tistaqsi!

SA PETRONJA: Samwel, f’ġieħ is-Sema!...

SAMWEL: Is-sema trid taf ukoll, Sa Petronja. Staqsi mela.

SA PETRONJA: Imma nistaqsi xiex? Sinjura Depawli!...

SAMWEL: Li trid. Mhux hekk, Nann? Lili issa tħalluni nistaqsi li rrid, le? Mela anki int – anki int, Sa Petronja. Għandek dritt. Staqsi mela.

SA PETRONJA: Ara – ara, int qed iġġegħelni...

SAMWEL: Jiena iva. Staqsi.

SA PETRONJA: Tajjeb. Imma ħallini – ħallini naħseb!

SAMWEL: Le! M’għandekx x’taħseb! Taf! Rajtkom hemm barra, fuq iz-zuntier, konfoffa waħda! Fuqiex kontu qed titkellmu? X’riedu jafu? Staqsi lili u ngħidlek.

SA PETRONJA: X’konfoffa?

SAMWEL: Staqsini! Riedu jafu xi ħaġa jew le?

SA PETRONJA (f’wiċċu – bl-istess qilla): Iva – riedu jafu!

SAMWEL: Hekk mela. Kompli. X’riedu jafu?

SA PETRONJA: Riedu jafu!... Riedu jafu jekk kontx int!

SAMWEL: Jien xiex?

SA PETRONJA: Kontx int… Isma’, din mhix biċċa tiegħi! Int qed tisfurzani!...

SAMWEL: Kontx jien xiex?

SA PETRONJA: Li beżżajtu! Li werwirtu! Li ġegħiltu jaqbeż! Dak li riedu jafu! Jekk kienx minħabba fik!

SAMWEL: Minħabba fija?

SA PETRONJA: ...Kuntent issa?

SAMWEL: Li jien ġegħiltu?... Imma x’jaħsbuni lili? Għaliex weħilt jien?...

SA PETRONJA: Għax kulħadd jaf li kien jibża’ minnek! Bħalma dejjem kien jibża’ minn missierek! Tal-anqas, hekk jgħidu...

SAMWEL: Missieri! X’għandu x’jaqsam missieri?

NIKOLA: Xejn! M’għandu x’jaqsam xejn – ħlief fil-moħħ ħażin li għandhom! Missierek qatt m’għamel xejn lil ħadd! Dak naħilfu jien!...

SAMWEL: Ħallieha tgħid! U għaliex tiddefendih int lil missieri? Għaliex mhux ommu? X’kien missieri biex lanqas ommu ma tiddefendih? X’mostru kien mela?

NIKOLA: Jekk qatt kien hemm raġel ġust – ġust u twajjeb!…

ELEN (fuq kliemu – lis-SA PETRONJA): La missierek u la Eżra ma kienu mostri!

SAMWEL: Tajjeb. Mela allura beża’ minni għax jien jien. Għax jien la jien raġel, la ġust u lanqas twajjeb. Naċċettaha – beża’ minni. Wara kollox, tiftakru x’qalli dak il-lejl, le? Qalli – isma’ din, Sa Petronja – qalli “Int qattiel!”

SA PETRONJA: Qattiel! Lilek?

SAMWEL: Qattiel, iva. Mhux biss – qalli li jien qtilt l-oħrajn kollha wkoll!

SA PETRONJA: Ġesù Marija! X’oħrajn huma!

SAMWEL: Dik – dik hi! Ili minn dak il-lejl nipprova niftakar! Dik hi! Kont naf li kien hemm xi ħaġa – li qalli xi ħaġa dak il-lejl u li nipprova kemm nipprova niftakar... Dik hi! X’oħrajn huma? Min huma dawn l-oħrajn kollha li jien suppost qtilt?

Skiet biss.

NANNA: Ma kienx jaf x’qed jgħid, Samwel.

SAMWEL (wara ftit; bla ma jdur lejha): Kif, Nann? Erġa’ għidha?...

NANNA: Ma kienx jaf x’qed jgħid...

ELEN (kważi fuq kliemha): Minni ried jaħrab. Jien werwirtu. Werżaqtlu f’wiċċu...

NIKOLA: Il-maltemp, is-sajjetti – strumblawh...

NANNA: ...Ma kienx jaf x’inhu jagħmel.

Terġa’ s-sikta.

SAMWEL (iħares minn wiċċ għal ieħor): Imma għaliex? Għaliex intom hekk? Issa wkoll? Għaliex tigdbu lkoll – u lkoll flimkien? Intom li ma tiftehmu qatt – tiftiehemu biss biex tigdbuli – issa wkoll! Għaliex, Nann? Elen? Nikola, għaliex? (Isabbat bil-ponn fuq il-mejda – itajjar l-affarijiet tat-te.)

Pawsa

PETRA tersaq biex terġa’ tirranġa l-mejda.

SAMWEL (iżomm idu muġugħa bit-tisbita fuq il-mejda): Int biss ma tgħid xejn issa? Ħalli kollox!… Ħallejthom jagħmluk seftura lilek, wara kollox? Int biss imma… Ħares lejhom. Dawn jafu. U dik (Is-SA PETRONJA) …dik taħseb li taf ukoll. Imma int – int biss ma tgħid xejn? Int biss ma taf xejn?

PETRA: U kieku stess ngħidlek li naf?

SAMWEL: Taf? X’taf? Kif taf?

PETRA: Kif taf int. Kif imissek ilek taf.

SAMWEL: X’naf? X’int tgħid?

PETRA: Għaliex ħarab minnek Eżra. Kif dejjem ħarab minnek. Għala…

NANNA: Le, Petra. X’ġid jista’ joħroġ b’daqshekk? X’tirbaħ?

PETRA: Xejn. Jien diġà tlift. Hu imma għandu dritt ikun jaf….

NIKOLA: Imma issa?...

PETRA: Issa. Mewta oħra żgħira. Forsi – u jalla – tal-aħħar.

NIKOLA: Le. Tal-anqas hu, ħa jeħles…

PETRA: Le, Nikola. Ħadd ma jeħles. Jew kulħadd – jew ħadd. Diġà nsejt? M’intix il-Padr’Etern aktar! Ma tistax iżżomm ilverità moħbija aktar. U lanqas Alla ma jrid – lanqas Alla. (Lil SAMWEL) X’ridt taf?

SAMWEL: X’ridt naf?… Ma nafx… Eżra – għaliex qalli hekk? Għaliex qattiel? ...Jien ma qtilt lil ħadd! Jien – int taf – jien qas qatra demm ma niflaħ nara! qas fuq għasfur ma jien kapaċi nerfa’… Stenna! L-għasfur! Forsi ried jgħid għallpitirross – għax rana sa noqtluh. Dik hi?

PETRA: Dik. Dik ukoll.

SAMWEL: Ukoll? Imma intom tafu – kont int li qtiltu! Jien ippruvajt inżommok!… U qas kieku stess. Ma rridx ngħid li int...

PETRA: Imma qed tgħid. Jien qtiltu, iva. Iżda min qatel l-għasafar l-oħra kollha bbalzmati fil-kamra ta’ Eżra? Dawk xi ħadd qatilhom ukoll.

SAMWEL: Dawk? Li kienu ta’ missieri? L-għasafar mela – għal dawk kien qed jgħid… Għalhekk qal – l-oħrajn kollha li qtilt?... Imma issa ilu dawn is-snin kollha, kif stajt kont jien? U intom, Nikola – int kont tgħidli li n-Nanna qatlithom! Int, Nann! Veru?

In-NANNA xxengel rasha kemm kemm; tiċħad.

SAMWEL: Dażgur! Int dejjem tiċħad!… Għax int – int dejjem waħħalt f’Elen! (Ħarstu malajr fuq wiċċ ELEN – ifittex il-verità..)

ELEN: Jien?…(Iżda trażżan ruħha.) Jien mela.

SAMWEL: Le; għalfejn tipprotesta int issa?… Int li dejjem waħħalt f’Nikola! Ċirku vizzjuż! U jien niżfen fin-nofs!… Jien allura?... Imma mhux jien kont. Kif stajt inkun jien? Xi ħaġa kont niftakar kieku! Mhux hekk? Mhux hekk imma?

Pawsa.

PETRA (lil NIKOLA): Għidlu.

NIKOLA: Kont għadek ċkejken. Kellek forsi erba’ – ħames snin. Sibniek hemm ġew, fil-guva, l-għasafar f’ħoġrok u taħt saqajk – madwarek. U Eżra barra, wara l-wajer. Kien ra kollox naħseb.

SAMWEL: Jien qtilthom mela. Kif? Għaliex?

NIKOLA: Ilwejtilhom għonqhom, wieħed wara l-ieħor. Issakkart hemm ġew, u wieħed wara l-ieħor…

ELEN: Biex noħorġuk kellna nkissru l-ħġieġ u nidħlu mis-serra.

SAMWEL: Imma għaliex?...

NIKOLA: Għaliex? Min jista’ jgħid.

ELEN: Eżra qatt ma ried jgħid. Lanqas lili. Forsi lanqas hu ma kien jaf għaliex. Imma kien wara li hu beda… (Tieqaf.) Aħna... qatt ħadd ma kien isakkar lil Eżra mkien dak iż-żmien. Kien minn hemm li hu beda... jaħarbek. Jaħrab kollox u lil kulħadd.

SAMWEL: Għax beża’ minni. Mostru ta’ erba’, ħames snin.

PETRA: Tifel imma. U issa taf. Ħaġa żgħira – ta’ darba. Ta’ tifel. Imma ma ridux jgħidulek. Ħasbu li raw sinjal mis-sema forsi – jew minn xi mkien ieħor. Min jaf! Imma riedu jaħbulek, qed tifhem, Samwel? Għax kienu mdorrijin jaħbu. Għax jibżgħu mill-verità. Imma kont biss tifel! Il-kruha tagħhom dejjem beżgħu juruha u għalhekk jibżgħu juru kollox. Għal ftit kruha tagħna lkoll, ftit kruha meskina, nibżgħu nuru min aħna. U ħadd ma juri – u ħadd ma jaf lill-ieħor. U s-sabiħ jibqa’ mistur ukoll. Tibqa’ biss il-kruha li kulħadd għandu – u li jaħseb li ħaddieħor jista’ jkollu. U kulma nafu tibqa’ biss il-kruha. U l-biża’. Imma issa taf – u taf il-ftit kruha tiegħek ukoll. Parti ċkejkna minnek ukoll.

SAMWEL: U issa int tgħidilha ċkejkna… Imma jien mhux iċ-ċokon li nara Petra, imma l-kruha. X’inhija din tiegħek – l-att ta’ konsolazzjoni? Issa int tant għarfa – tant għarfa? X’ġara minnha l-Petra ta’ taħt it-taraġ, tistenna biex tiftaħ bieb għall-mostru? Jew dik lanqas ma kienet il-vera Petra – jew Frida, min int? Lil Rapunzell qtilnieha wkoll, issa? Min int int issa mela, tfajla barranija? Min int?

PETRA: Min qalulek li jien? Ħlejqa salvaġġa – jew it-tajra feniċe forsi? Imma tibżax, ma jeħtiġlix tweġiba. Għax jien bħalek inqbadt fil-labirint u sirt mostru. Forsi għax jien ridt hekk ukoll. Jien il-ftit ikrah li kelli qatt ma stajt naħbih. U xandruh. Bi tpattija imma jien żidt nivvinta ħafna ikrah ieħor fuqi nnifsi stess. U kultant inwettaq bl-għemil il-gideb tagħhom. Mhux kollu tort tas-Sa Petronja li jgħidu fuqi. (Tara li s-SA PETRONJA sa tqum biex tipprotesta – taħtafha.) Le, int ibqa’ hemm u isma’! Ngħid jien issa li hemm x’tgħid fuqi. Iva, sa ċertu punt kellha raġun hi. Jien il-ftit kruha tiegħi kabbartha għax ridt. Forsi għax ħadt gost biha wkoll. Forsi għax kien l-uniku mod biex insib lili nnifsi – billi noħloq lili nnisfi. Kerha kemm jiena kerha, il-kruha tiegħi hija tiegħi – parti minni – għax ħlaqtha jien. Mhux għax kienet nofs gidba tagħhom. Jew kollox jew xejn. Il-kruha tiegħi tal-anqas hija l-verità. Il-verità, Samwel.

SAMWEL: Għaliex qed tgħiduhuli issa dan?

PETRA: Għax diġà tafu. Biex temminhom. Biex ma jkollokx dubju – u int ma titgħabbiex bla bżonn bil-ħtija kollha.

SAMWEL: U biex nitilqek?... Qatt imma, Petra. Qatt!

PETRA: Le, Samwel. Taf li llejla stess int sa titlaq minn hawn. U jien ma naħsibx li għandi wisq aktar hawn magħkom...

SAMWEL: Qed ngħidlek qatt. M’għandekx għalfejn titlaq int.

PETRA: Konna nafu mill-bidu li jkolli nitlaq. Elen kellha raġun. In-nies ma taċċettax – u ma tiflaħx – sitwazzjoni bħal din – tfajla u ġuvni jgħixu flimkien taħt saqaf wieħed – henjin kemm huma henjin. Kieku veru konna ħenjin, kieku n-nies ma tirbaħx forsi. Imma kemm aħna ħenjin? Allura għandhom raġun huma. F’familja bħal din, ta’ nies tal-affari tagħhom, sitwazzjoni bħal din mhix aċċettabbli.

SAMWEL: Nies tal-affari tagħhom! Hemm – hawn – arana lkoll in-nies tal-affari tagħhom! In-nies twajbin kollha!

PETRA: Għalxejn, Samwel. Kontra min tista’ teħodha aktar?

SAMWEL: Kontrija! Kontrija tal-anqas!

PETRA: Għalxejn, Samwel. Int taf. U jien ikolli mmur. M’hawnx, u qatt ma kien hawn, post għalina t-tnejn hawn ġew.

SAMWEL: Għalina t-tnejn, le. Għandek raġun int. Imma jekk trid hekk, tajjeb; spiċċat. Imma int ma tmurx.

PETRA: Għalxejn, Samwel...

SAMWEL: Le. Immur jien. (Idur lejn in-NANNA u NIKOLA.) Jien sa mmur.

NANNA: Le, Samwel...

NIKOLA: Tmur? Ħsibtha sew, Samwel... Terġa’ tmur?

NANNA: Imur fejn? Fejn tridu jmur?...

SAMWEL: Fejn? X’taħseb? Is-Seminarju – lura s-Seminarju forsi, min jaf? (Jidħaq.) Le – le, Nann. Tibżax! M’iniex sejjer lura hemm... Imma arakom! Arakom! Diġà sa tibdew – diġà erġajtu bdejtu! Min sa jirbaħ! Sa tgħaddi tiegħu? Sa nitlef jien! Hu? Hi? Hu?… Arakom!

NIKOLA: Aħfirli, Samwel. Ma ridtx!

SAMWEL: Imma dak li ħsibt, veru? Veru? U hi wkoll!

NIKOLA: Ma ridtx – emminni, ma kontx naf... Ma ħsibtx! Agħmel int, Samwel! Iddeċiedi int!

NANNA: Agħtina ż-żmien, Samwel. Ma nibqgħux hekk. Tmurx imma. Tmurx minħabba fija.

SAMWEL: Minħabba fik? Le, tinkwieta xejn, Nann. Tinkwieta xejn. Ma mmurx minħabba fik. (Jitbaxxa u jbusha ħafif fuq ġbinha. Tibda sa tieħu r-ruħ… sakemm:) Immur minħabba fija. Inkella veru kontrija biss inkun nista’ nkompli neħodha. Fantażma ieħor li ma nafux. Mostru ieħor. Għax min jaf il-mostru fejn hu f’did-dar? Forsi jien ukoll f’did-dar ma kont ħadd. Forsi jien bniedem ieħor li qatt ma għex – għajr fid-dellijiet tagħkom ilkoll. Kif kien jgħid Eżra?... Jaqaw jien il-baħar jew il-mostru tal-qiegħ biex tpoġġu għassa fuqi? Imma issa l-għassa tneħħiet u ma rridx insib li jien il-mostru tal-qiegħ – kif bżajtu intom. Għax ħaġa hi żgura – li l-mostru hu hawn ġew, ġo din id-dar, fejn ħlaqtuh intom. (Idur fuq PETRA) Int imma tista’ tibqa’. Int barranija kont – u barranija għażilt li tibqa’.

PETRA: U din darek tibqa’.

SAMWEL: Dar missieri. Imma f’idejk nista’ nħalliha. U issa – issa mela, ikolli mmur tassew… (Jersaq.) Hux tassew nista’ mmur issa, Petra?

PETRA (tersaq – kważi wiċċ imb wiċċ. Mhux ċanfira – verità): Mingħandi m’għandekx bżonn permess. Li għandek tagħmel, agħmlu Samwel.

SAMWEL bil-mod jagħti l-aħħar pass lejha. Hi tgħannqu magħha għal xi waqtiet, imbagħad hu jagħtiha bewsa fuq xufftejha – bewsa ta’ ftit sekondi – ebda passjoni esaġerata. Forsi l-bewsa tal-addio. Forsi l-bewsa ta’ Ġuda.

Is-SA PETRONJA tibqa’ ċċassata tħares lejhom. Imbagħad f’daqqa waħda tirrealizza li jekk trid taħrab, dan huwa l-waqt. Tqum bilwieqfa f’daqqa biex did-darba żgur ħadd ma jipprova jżommha. Imma nsiet il-kikkra fil-plattina f’ħoġorha. Tipprova ma tħallihiex taqa’, imma tferfer kemm tferfer idha biex tilqagħha, taqagħlha u titkisser fl-art.

SA PETRONJA (isterika): Skużawni! Skużawni!… Ma nafx kif waqgħet! (Tipprova tersaq lejn il-bieb biex tiżgiċċa ’l barra – iżda SAMWEL idur mal-mejda hekk li jagħlqilha t-triq.) Ippruvajt inżommha jaħasra – ippruvajt!

SAMWEL: Ma ġara xejn, Sa Petronja. Farradtilna sett – imma ma ġara xejn. (Ħjiel ta’ logħba tal-qattus u l-ġurdien, hekk kif it-tnejn iduru mal-mejda – hi tipprova taħarbu, hu jsus warajha.) Mela sejra jaqaw?

SA PETRONJA: Iva – skużawni! Imma naħseb aħjar!…

SAMWEL: Sarlek il-ħin forsi?

SA PETRONJA: Iva! Aħjar naħseb!

SAMWEL (jerġa’ jieħu s-sikkina): Ma tiħux biċċa kejk ieħor tal-anqas?

SA PETRONJA: Le – le grazzi! Biżżejjed! Ħadt biżżejjed! (Sa fl-aħħar issib ruħha qrib il-bieb tal-loġġa.) Grazzi!

SAMWEL: Forsi mqar ftit te?

SA PETRONJA (tieqaf fil-bieb tal-loġġa. Tipprova toħroġ bi ftit dinjità): Le, grazzi – grazzi, Samwel ruħi! Darb’oħra forsi. (Tħares fil-ġnien minfejn kontra qalbha sa jkollha toħroġ.) Reġa’ beda jraxxax!

SAMWEL: Dnub... ikollok tmur diġà. Imma jekk sarlek il-ħin, Sa Petronja, ma nżommukx.

SA PETRONJA (tagħti pass ’il barra): Ara! Dak duħħan hemm barra? Iva ta! Hemm xi ħaġa qed taqbad fis-serra!

PETRA: L-umbrella, Sa Petronja. Tinsihiex.

SA PETRONJA (bejn trid taħrab minn SAMWEL, bejn trid tistenna l-umbrella): Ara – ara dak id-duħħan!

SAMWEL: Għax ma tmurx tara? Anzi, ejja noħorġu flimkien...

PETRA (tnewlilha l-umbrella): Mur u ara, tibżax. U wara mur għid lilhom ukoll. Għidilhom kollox mitmum. U m’hemmx għalfejn darb’oħra. Ma jkunx hemm darb’oħra.

SA PETRONJA (mifxula – tissielet mal-umbrella biex tiftaħha): Le – le, m’hemmx għalfejn, Samwel. Sa tixxarrab għal xejn... Imma ara, veru ta, ħudu ħsieb; hemm xi ħaġa taqbad!

SAMWEL: Auto da fè – Sa Petronja. Auto da fè. (Jipprova jgħinha tiftaħ l-umbrella.) Ejja ħa – żommha int, tibżax. Jien hekk jew hekk ma nixxarrabx. Ma ninħaraqx lanqas. Li għandi bżonn issa hu li nitgħallem nimxi fuq l-ilma mingħajr ma negħreq. Ejja, hekk, flimkien, int u jien, imma int tħarisx lura...

SA PETRONJA (tissara miegħu sakemm jirnexxilha tieħu l-umbrella, imbagħad tiskappa xi żewġ passi bogħod minnu – twerżaqlu f’wiċċu): Int miġnun! Imġienen ilkoll! Ir-razza kollha! Qatt ma nerġa’ nirfes minn dik l-għatba ’l ġewwa. Nirra’ Alla jagħmini! Qatt fuq li qatt!… (Taħrab.)

SAMWEL: Le, stenna Sa Petronja! Arani. M’iniex sa nixxarrab! Sa nimxi!... (Skiet. Waħdu) Jista’ jkun – qatt aktar allura?… Imma Sa Petronja, jekk tħares lura tibża’ li tarani nimxi fuq l-ilma? Jew, jekk tħares lura, issir statwa tal-melħ?...

Jibqa’ wieqaf iħares barra l-loġġa.

Pawsa. Ix-xita traxxax.

NANNA: Qatt aktar? (Tqum bi tbatija u tibda riesqa lejn it-taraġ biex titla’ fuq.) Qatt aktar mela. (Titla’, tieqaf tistrieħ kull ftit tarġiet.) Min jaf kemm ħareġ bebbux hemm barra. (Tħares lejn il-ġnien.) Veru imma, ħarsu, hemm xi ħaġa taqbad fis-serra.

ELEN: L-imbarazz kollu ta’ Eżra. Jien u Petra ħriġna kollox hemm barra lbieraħ. Bebbux u tjur, kollha bbalzmati – u ħwejjeġ u lbies li ma jiġu ’l ħadd iżjed. U affarijiet – affarijiet li qatt ma raw id-dawl tax-xemx. Min jaf qattx ħaseb li xi ħadd għad isibhom. Ħallejna t-tieqa miftuħa l-lejl kollu, forsi tidħol ftit arja.

NIKOLA: Dalgħodu ħriġt mas-sebħ u tajthom in-nar. Kienet diġà sa tibda traxxax. Ħsibt li ntefa kollox. Imma arahom issa ħuġġieġa waħda.

NANNA: Jekk ma tagħlqux sa nimtlew duħħan...

ELEN: Riħ isfel, duħħan abjad, bilkemm jinqata’ mill-art.

NIKOLA: U d-duħħan jerġa’ jinżel, jintelaq fuq l-irmied, jinxtorob mill-ħamrija. Li kieku kont għadni nfittex sinjali mis-Sema – xi tifsira moħbija tal-għeġubijiet – tifsira sempliċi u innoċenti, imma loġika, kieku min jaf?... (Imma jxengel rasu: le.) Xi tgħid, Tereża, qatt jista’ jkun?

NANNA: Ma nafx, Nikola. Imma la tieqaf ix-xita rridek tibgħat għal Dun Pawl. Ipprova ftakar, Elen.

ELEN: Le, Ma. Jien ma mmurx. Ma jien sejra mkien aktar.

NANNA: Mur int, Petra. Tinsiex. Għidlu neħtieġ inkellmu... le, għidlu nixtieq inkellmu. Ma nafx, forsi hu jista’ jgħidli – dejjem xtaqt naf, wara daż-żmien kollu – kif tagħmel biex tħobb kull tliet sigħat. Forsi hu tal-anqas jista’ jgħidli kif. Imqar kull tliet sigħat. (Waslet fuq.) Fejn hi ċ-ċavetta tal-kamra ta’ Eżra?

ELEN toħroġ ċavetta minn but. Imma ma tqumx. Jersaq NIKOLA – pawsa – imbagħad tagħtihielu.

NIKOLA (jersaq lejn it-taraġ): X’se tagħmel?

NANNA: Insakkar hemm fuq tal-anqas. Wara nimtedd u forsi nistrieħ ftit.

NIKOLA: Trid niġi ngħinek? Dik it-tieqa ġġamjata.

NANNA: Kif trid. Tinsiex imma, Petra. (Toħroġ.)

NIKOLA jitla’ u joħroġ warajha.

ELEN tibqa’ bilqiegħda. Tibda toftoq ix-xogħol tas-suf f’ħoġorha, b’determinazzjoni u kompulsività, u tkompli tagħmel hekk sat-tmiem.

Fil-bieb tal-loġġa SAMWEL ineħħi n-nuċċali mxarrab u jixxuttah fil-qmis.

SAMWEL (bla ma jħares lura): Fejn naqbad immur, Petra?

PETRA (tiżbarazza l-mejda): Dak issa trid tarah int. Mur – jew idħol minn hemm.

SAMWEL: Jien hemm barra ħraqt kollox ukoll. Ħraqthom kollha, Petra.

PETRA: Naf.

SAMWEL: Kull ħrafa – mitmuma jew le. Qattajt u ħraqt kulma ktibt.

PETRA: Naf. U issa ħuġġiega waħda, mal-bqija ta’ Eżra.

SAMWEL: Taf mela. Imma tassew taf kollox int?...

PETRA: Tibqax hawn, Samwel. Mur.

SAMWEL: Għinni mmur mela! Għinni, Rapunzell!

PETRA (tieqaf minn xogħolha. Leħen iebes – akkuża): Rajtek ilbieraħ waranofsinhar ħiereġ mill-kamra tan-Nanna.

Skiet.

SAMWEL idur lejha. In-nuċċali għadu f’idu, itella’ jdejh it-tnejn ma’ wiċċu jogħrok għajnejh.

SAMWEL (nifs twil – sa fl-aħħar): Rajtni mela. (Jilbes in-nuċċali.) Bagħtet għalija. Biex tkellimni fuq il-funeral qaltli.

PETRA: Domtu siegħa hemm ġew.

SAMWEL (mhix akkuża): Kont qed tgħassisli.

PETRA: Iva.

SAMWEL: Int ukoll. Il-mostru tal-qiegħ…

PETRA: Meta ħriġt imbagħad għaddejt minn quddiem il-bieb ta’ kamarti. Kont sa tiftaħ u tidħol, imma mbagħad ħsibt li aħjar tħabbat l-ewwel. (Pawsa qasira.) Qatt ma kont tħabbat qabel. (Ebda tweġiba. Wara ftit.) U did-darba lanqas ma ħabbatt. Donnok naqsitlek il-ħila. Ippruvajt terġa’ tgħolli jdejk biex tħabbat, imma ma stajtx issib l-almu. U bqajt sejjer inkiss inkiss, bla ma ħabbatt. Bla ma dħalt.

SAMWEL: Kif rajtni?

PETRA: Mill-kamra ta’ Eżra. Meta tlajna nnaddfu hemm fuq jien u Elen. Hemm ġew għandu – kellu – elf moħba. Kellu ċwievet għal kullimkien. U kellu ċavetta għall-bieb tal-garigor – u fil-ħitan tal-garigor ma nafx kemm-il xaqq, kemm-il ħofra u rewwieħa hemm li minnhom tista’ tissindika fil-kuruturi. U fil-kmamar ukoll. Għaliex ma ħabbattlix il-bieb, Samwel?

SAMWEL (jaf li taf li qed jigdeb): Ma ridtx. Ma ridt inkellem ’il ħadd.

PETRA: Għax lin-Nanna kont ġa kellimtha għal siegħa sħiħa. Jew forsi, kellmitek hi?

SAMWEL: Fuq il-funeral. Qaltli…

PETRA: Min miet tassew hemm ġew, Samwel, wara dak il-bieb magħluq?

SAMWEL: Għidtlek! Jekk taf, għalfejn tistaqsi, Petra?

PETRA: Għax ġew qalulek, u ma qalulekx, hux hekk, Samwel? Taħseb li dak li ma ridtx taf fuqi, issa qaluhulek. U fin-nisġa tal-ħrejjef wieħed imut bl-iċken kelma – l-iċken magħmul. L-iċken żiffa ta’ realtà kapaċi ssir riefnu u teqred l-illużjoni. U meta r-riħ idur kontra tiegħek ma tistax tkompli timxi fuq l-ilma. Fejn sa nidfnuha issa lil Rapunzell, Samwel?

SAMWEL: Elen... Elen kienet taf. Kienet taf għaliex bagħtet għalija n-Nanna. U għalhekk…

PETRA: Għalhekk tellgħetni hemm fuq magħha. Forsi qaltilha n-Nanna. Għalhekk urietni l-moħbiet ta’ Eżra. Mewta oħra żgħira. Bi tpattija.

SAMWEL: Ġuda.

PETRA: Biex żgur ma jkollix – u lanqas int – illużjonijiet aktar. Forsi Dun Pawl ikun jaf itaffilhom xi ftit is-sens ta’ ħtija. L-intenzjoni li tgħodd, jgħidu. Tneħħi l-intenzjoni, x’jibqa’ mill-imħabba?

SAMWEL: Mela issa tassew li nista’ mmur. Issa ħieles tassew. Niżżik ħajr, Elen!... Ħajr, Petra. (Jagħti xi żewġ passi deċiżi ’l barra mil-loġġa.) Veru sejjer mela. (Imma jieqaf minnufih.) Taħseb huwa hekk ħażin li wieħed ikompli jżomm nitfa illuzjoni, Petra? Ara – arani sa nimxi fuq l-ilma, Petra. Qed tarani? (Jgħolli u jiftaħ idejh bħal ġwienaħ ta’ għasfur – iħares ’l isfel lejn l-art, u jagħti pass żgħir meqjus – akrobata miexi fuq ħabel stirat, jipprova ma jitlifx il-bilanċ.) Arawni! Qed nimxi fuq l-ilma! Qed tarawni? (Jagħti ftit passi imma jieqaf soptu.) Arawni! Arawni!

Id-dwal jitbaxxew bil-mod il-mod.

TMIEM IT-TIELET ATT

EPILOGU

Waqt li d-dawl jerġa’ jibda tiela’ tinstema’ fid-dlam nota fuq flawt – nota ħafifa, pastorali – flimkien ma’ għana tal-għasafar li aktar ma jmur aktar jiżdied bil-mod il-mod.

Ix-xena għadha kważi identika, biss issa ninsabu f’palazz miftuħ għall-pubbliku; ħbula ħoxnin kulur porporina, imdendlin nofs qamar fuq arbli qosra tal-aluminju jservu ta’ lqugħ biex il-viżitaturi ma jmissux l-affarijiet esebiti: il-mobbli u l-antikitajiet tad-Depawli. Xi “spotlights” irranġati strateġikament idawlu dettalji li forsi qabel ma kinux prominenti: xi gwarniċ indurat ta’ kwadru tal-antenati, kotba antiki fl-iskrivanija jew xi fided ġo vetrina.

Il-mejda hija armata bl-istess sett tat-te ta’ qabel, imma bi tvalja tal-bizzilla mill-ifjen. F’nofs il-mejda mbagħad hemm kornukopja kbira ta’ frott – larinġ, għeneb, dulliegħ, rummien, kif ukoll xi qmuħ.

Hekk kif jissaħħaħ id-dawl, tinkixef xena ta’ rebbiegħa fl-aqwa tagħha. Ix-xemx tisreġ fil-ġnien fuq pjanti u siġar mimlijin frott. Fil-loġġa wkoll hemm pjanti mdendlin u fjuri ma’ kullimkien – ġeranji, qronfol u ward. Fuq il-bandla hemm arranġament ta’ fjuri fejn jispikkaw il-gladjoli.

Fir-rokna tal-loġġa, ġol-ħawt niexef issa hemm tgelgel nixxiegħa safja – salib sempliċi tal-injam imdendel fuq il-blat għeri.

L-għana tal-għasafar issa jinstema’ sew, qrib u ma’ kullimkien, imħallat mal-għajjat individwali ta’ tjur eżotiċi u tropikali.

Tidħol IL-GWIDA u warajha għadd zgħir ta’ turisti. Bi lsien barrani, orjentali, IL-GWIDA tispjega xi ħaġa dwar il-kamra u mbagħad tersaq lejn il-loġġa. Mis-siġġu fejn l-aħħar rajna lil ELEN, għoxrin sena ilu, tqum PETRA. Kibret sew u għall-ewwel wieħed jista’ jitfixkilha ma’ ELEN; forsi minħabba l-istil ta’ xagħarha qasir, forsi wkoll mill-ilbies li wirtet mingħandha.

PETRA: Għall-ġonna minn hawn, jekk jogħġobkom. (Tmur tiftaħ il-bieb tal-loġġa.) Nitlobkom toqogħdu attenti u ssegwu ċ-ċangaturi bojod bejn ix-xtieli. Li sa taraw huma l-akbar serer tal-fjuri li qatt kien hawn f’dil-gżira. Ma jsirx tieġ li ma jordnawx minn hawn, kif forsi qalulkom.

Tieqaf biex tħalli L-GWIDA tittraduċi.

PETRA: Dak li qed tisimgħu, u li qed taraw hemm isfel, hu l-Avvjarju Nazzjonali, mibni u ssussidjat mill-European Wild Life Foundation taħt il-patroċinju tad-Dipartiment tal-Ambjent. Kultant xorta għadek issib xi fanatiku li jispara xi tir bl-addoċċ lejh – imma issa tista’ tgħid huwa aċċettat u apprezzat minn kulħadd.

IL-GWIDA tittraduċi bl-akbar ħerqa.

TFAJLA TURISTA tersaq tħares lejn gwarniċ tal-fidda fuq l-iskrivanija.

PETRA tersaq fuqha u tirranġa l-gwarniċ f’postu – għalkemm forsi ma kienx hemm bżonn.

PETRA: Dak kien l-aħħar min-nisel tad-Depawli – is-sidien ta’ did-dar. Miet fl-1973 f’inċident tat-traffiku.

It-TFAJLA TURISTA tibqa’ tħares lejn ir-ritratt – jidher li xi ħaġa fih qed jinterresaha; turih lil ĠUVNI ħabib tagħha. Kulma wieħed jista’ jifhem hija l-kelma Suzuki jew Kawasaki. Iddur u tħares lejn PETRA tistenna tweġiba.

GWIDA (tispjega xi ftit sogħbiena): Iridu jafu jekk dak il-mutur hux Suzuki jew Kawasaki.

PETRA (imqita): Le. BMW għidilhom, jekk jinteressahom daqshekk… Kien tfarrak bih f’inċident frontali ma’ Ford Cortina fil-mina tar-Regional Road. Inċident banali... Imma ma naħsibx li jista’ jinteressahom.

Waqt li L-GWIDA tittraduċi xott xott, wieħed mit-turisti taqagħlu karta ta’ film tar-ritratti. Turist ieħor jiġborha minnufih. Jagħtiha lil PETRA li immedjatament kienet resqet biex tiġborha hi.

PETRA: Grazzi. (Iddur lura lejn il-loġġa) Minn hawn. U nitlobkom timxu dejjem fuq iċ-ċangaturi bojod, jekk jogħġobkom.

Tħalli l-aħħar turist joħroġ, imbagħad tagħlaq il-bieb. Tersaq lejn il-ġenb tal-loġġa biex tagħlaq il-purtiera. Iġġeriha xi ftit iżda mbagħad malajr terġa’ titlaqha u tniżżel subgħajha lejn ħalqha. Issoff għal xi ftit sekondi, imbagħad tħares lejn subgħajha. Issoffu xi ftit ieħor, togħrku ħafif, terġa’ ttella’ idha u b’determinazzjoni tiġbed il-purtiera fl-istess waqt li jibda jingħalaq is-siparju.

Xejn għajr il-kakofanija tal-għana tal-għasafar.

TMIEM

Drammi oħra ta’ Oreste Calleja:

Satira

Anestesija

Iġsmaiħirsa

Għasfur taċ-Ċomb

Il-Belliegħa fil-Bir

U l-Anġlu Ħabbar

Il-Festa bil-Bandieri

Pawlu Redux

Għażiż Angelo

Skużi ta...

En Passant

Jum Fost l-Oħrajn

Xeneġġjaturi:

Ċens Perpetwu

Skart

3 Siltiet

Għasfur taċ-Ċomb

Table of Contents

L-EWWEL ATT

IT-TIENI ATT

IT-TIELET ATT

EPILOGU